Câu gián tiếp lồng nhau là khi bạn kể lại một lời mà trong đó người nói đã kể lời của người khác. “Minh told me he was moving to Cần Thơ,” Lan said. → Lan said (that) Minh had told her he was moving to Cần Thơ. Tầng ngoài lùi theo quy tắc thường (told thành had told), còn tầng trong đã ở quá khứ thì thường giữ nguyên, không lùi thêm.
Dạng này gặp nhiều khi lời đi qua nhiều người: đồng nghiệp kể lại lời trưởng phòng, bạn kể lại lời cô giáo mà một bạn khác đã nghe. Cái khó nằm ở hai chỗ: thì của tầng trong và chuỗi đại từ qua hai lần đổi góc nhìn. Bài này xử lý cả hai, kèm câu hỏi, mệnh lệnh nằm ở tầng trong và cách viết gọn khi có quá nhiều tầng.
Hai tầng lời kể là gì
Hãy đi ngược về lời gốc. Minh nói với Lan: “I'm moving to Cần Thơ.” Đó là tầng sâu nhất. Sau đó Lan kể với bạn: “Minh told me he was moving to Cần Thơ.” Câu của Lan đã là một câu gián tiếp: động từ tường thuật told ở quá khứ, và I'm moving của Minh đã được Lan lùi thành he was moving. Bây giờ bạn kể lại câu của Lan cho một người thứ tư. Câu bạn viết có hai tầng: tầng ngoài là lời Lan (Lan said...), tầng trong là lời Minh mà Lan đã kể (Minh had told her he was moving...).
Khi bạn tường thuật lời Lan, động từ told trong câu Lan là quá khứ đơn, nên theo quy tắc lùi thành had told. Còn he was moving ở tầng trong thì đã được Lan dời về quá khứ một lần; dời thêm thành had been moving không làm câu chính xác hơn mà còn dễ gợi nghĩa khác, như thể việc chuyển nhà đã diễn ra từ trước. Vì vậy cách phổ biến và an toàn là giữ nguyên tầng trong.
Nói gọn: mỗi tầng chỉ lùi một lần, vào lúc nó được kể lại. Phần nào đã được ai đó lùi rồi thì bạn không lùi thêm, trừ phần động từ tường thuật của người kể trước bạn.
Thì của từng tầng
Tầng trong có lùi hay không phụ thuộc vào việc nó đã được người kể thứ nhất lùi chưa. Bảng dưới so năm trường hợp.
| Lời người kể thứ nhất | Bạn kể lại | Ghi chú |
|---|---|---|
| “Minh told me he was moving to Cần Thơ,” Lan said. | Lan said (that) Minh had told her he was moving to Cần Thơ. | told → had told; was moving giữ |
| “The doctor said I needed more rest,” Grandpa said. | Grandpa said (that) the doctor had said he needed more rest. | said → had said; needed giữ |
| “My boss has told me that I will get a bonus,” Thanh said. | Thanh said (that) her boss had told her that she would get a bonus. | has told → had told; will → would |
| “Hoa says she has already sent the file,” Khang said. | Khang said (that) Hoa had said she had already sent the file. | says → had said hoặc said; has sent → had sent |
| “Nam said he had never seen snow,” Vy said. | Vy said (that) Nam had said he had never seen snow. | had seen giữ: không lùi thêm được |
Dòng thứ ba và thứ tư là chỗ khác biệt: người kể thứ nhất dùng động từ tường thuật ở hiện tại (has told, says), nên tầng trong của họ còn ở hiện tại hoặc will. Khi bạn kể lại, tầng trong đó lùi bình thường. Nói cách khác, bạn không nhìn vào việc có hai tầng, mà nhìn vào việc động từ ở tầng trong hiện đang ở dạng nào.
Ở dòng thứ tư, says lùi thành said; viết had said cũng được nếu muốn nhấn rằng Hoa nói trước lúc Khang kể. Dòng cuối cho thấy giới hạn: quá khứ hoàn thành không có dạng lùi nào nữa, nên had seen giữ nguyên. Would, could, should, might ở tầng trong cũng giữ nguyên vì cùng lý do.
Đại từ qua hai lần đổi góc nhìn
Đại từ là chỗ dễ rối nhất, vì mỗi tầng đã đổi góc nhìn một lần. Cách làm chắc chắn là đánh dấu từng đại từ trong câu người kể thứ nhất là ai, rồi đổi theo góc nhìn của bạn. Ví dụ: “Minh told me that I should apply for the job,” Lan said. Trong câu này, me là Lan, I cũng là Lan (Lan đã đổi you của Minh thành I). Khi bạn kể: Lan said (that) Minh had told her that she should apply for the job. Cả me và I đều thành Lan, tức her và she.
Khi chính bạn là nhân vật trong tầng trong, đại từ ngôi thứ nhất xuất hiện ở tầng trong của câu tiếng Anh. “The teacher told me that you had won the prize,” Lan said to me. Ở đây you trong câu Lan chính là người kể. Bạn viết: Lan told me (that) the teacher had told her that I had won the prize. Nếu giữ you, câu sẽ hiểu là người nghe của bạn đoạt giải — sai người.
Khi có hai người cùng giới, câu hai tầng rất dễ mơ hồ: Lan said that Hoa had told her that she was leaving — người rời đi là Lan hay Hoa? Thay đại từ bằng tên ở chỗ dễ nhầm: Lan said that Hoa had told her that Hoa was leaving. Lặp tên có thể kém mượt, nhưng rõ nghĩa quan trọng hơn.
Câu hỏi và mệnh lệnh nằm ở tầng trong hoặc tầng ngoài
Câu hỏi ở tầng trong. “The teacher asked me why I was late,” Phúc said. → Phúc said (that) the teacher had asked him why he was late. Câu hỏi tầng trong đã là câu hỏi gián tiếp với trật tự khẳng định; bạn chỉ đổi đại từ, giữ was.
Tầng ngoài là câu hỏi. “Did Nam say when he would arrive?” Lan asked me. → Lan asked me whether Nam had said when he would arrive. Phần Did Nam say thành whether Nam had said; tầng trong when he would arrive giữ nguyên.
Mệnh lệnh ở tầng trong. “The manager told us to finish the report by Friday,” Quyên said. → Quyên said (that) the manager had told them to finish the report by Friday. Cấu trúc told + tân ngữ + to V không có thì, nên chỉ đổi told thành had told và đổi us thành them.
Tầng ngoài là mệnh lệnh. “Tell Hùng that the meeting has been cancelled,” the secretary said to me. → The secretary told me to tell Hùng that the meeting had been cancelled. Has been cancelled lùi vì nó còn ở hiện tại trong lời gốc.
Lời hứa ở tầng trong. “Bảo promised that he would help us,” Kim said. → Kim said (that) Bảo had promised that he would help them. hoặc gọn hơn Kim said Bảo had promised to help them. Would giữ nguyên.
Có nên lùi said thành had said ở tầng ngoài không
Theo quy tắc, động từ tường thuật của người kể thứ nhất (said, told, asked ở quá khứ đơn) lùi thành quá khứ hoàn thành khi bạn kể lại. Tuy vậy, quá khứ đơn chuyển sang quá khứ hoàn thành là bước không bắt buộc trong ngữ pháp chuẩn khi trình tự thời gian đã rõ. Vy said that Nam said he had never seen snow vẫn được chấp nhận, nhất là trong văn nói. Trong bài tập theo sách, đáp án thường dùng had said, nên chọn had said khi làm bài.
Vấn đề thực tế là câu hai tầng dễ chồng nhiều had: She said that he had told her that they had already left. Câu đúng nhưng nặng. Khi viết, bạn có thể giữ quá khứ đơn ở tầng ngoài nếu thứ tự rõ, hoặc tách thành hai câu: She said she had spoken to him. He had told her that they had already left.
Một lựa chọn khác là đổi động từ cho nhẹ: thay Lan said Minh had told her bằng Lan mentioned that Minh was moving to Cần Thơ hoặc According to Lan, Minh was moving to Cần Thơ. Hai câu này bỏ bớt một tầng, giữ đủ thông tin, hợp khi người kể ở giữa không quan trọng với câu chuyện.
Viết gọn khi có quá nhiều tầng
Lời đi qua ba, bốn người thì câu tường thuật đầy đủ gần như không đọc nổi. Năm cách dưới đây giúp giữ thông tin mà bớt tầng.
- Bỏ người kể ở giữa khi họ không quan trọng: Apparently, the trip has been postponed. Apparently cho biết đây là thông tin nghe lại, không cần nêu ai kể cho ai.
- Dùng according to để nêu nguồn mà không thêm một động từ tường thuật: According to Thanh, the boss was pleased with the results.
- Dùng heard from khi chính bạn là người nghe: I heard from Lan that Minh was moving to Cần Thơ.
- Tách câu: một câu cho tầng ngoài, một câu cho tầng trong, nối bằng then hoặc apparently.
- Giữ trích dẫn trực tiếp ở tầng trong khi cần đúng từng chữ: Lan said Minh had told her, “I'm moving to Cần Thơ next month.” Lời trực tiếp đặt trong ngoặc kép giữ nguyên thì và đại từ của Minh.
Những cách này hợp với văn viết và lời nói hằng ngày. Trong bài tập yêu cầu chuyển đúng cấu trúc, bạn vẫn cần viết câu hai tầng đầy đủ như ở các mục trên. Biết cả hai cách giúp bạn chọn đúng theo mục đích: bài tập kiểm cấu trúc, còn văn bản thật kiểm sự rõ ràng.
Các bước làm và hai câu luyện có đáp án
Năm bước dưới đây áp dụng cho mọi câu có hai tầng lời kể.
- Gạch ranh giới hai tầng: động từ tường thuật của người kể thứ nhất (told, said, says) và phần nội dung bên trong.
- Lùi động từ tầng ngoài theo quy tắc thường: told → had told, says → said hoặc had said, has told → had told.
- Xem tầng trong đang ở dạng nào: đã ở quá khứ thì giữ; còn hiện tại hoặc will thì lùi; quá khứ hoàn thành, would, could, should, might thì giữ.
- Đổi đại từ cho cả hai tầng theo góc nhìn của bạn: xác định từng I, you, me, he trong câu người kể thứ nhất là ai.
- Đọc lại, thay đại từ bằng tên nếu có hai người cùng giới; tách câu nếu có quá ba chữ had.
Câu 1: “My sister said she would call me tonight,” Diệp said to me yesterday. Đáp án: Diệp told me (that) her sister had said she would call her that night. Vì bạn kể vào hôm sau, last night cũng đúng thay cho that night; would giữ nguyên.
Câu 2: “Has the teacher told you when the exam is?” Hiếu asked me. Đáp án: Hiếu asked me if the teacher had told me when the exam was. Nếu kỳ thi vẫn chưa diễn ra lúc bạn kể, giữ when the exam is cũng được chấp nhận.
Câu hỏi thường gặp
Câu gián tiếp lồng nhau là gì?
Đó là câu tường thuật một lời mà bản thân lời đó đã chứa một lời tường thuật khác, ví dụ Lan said Minh had told her he was moving. Câu có hai tầng: tầng ngoài là lời người kể thứ nhất, tầng trong là lời người được họ kể lại.
Tầng trong có phải lùi thì thêm một lần nữa không?
Nếu tầng trong đã ở quá khứ vì người kể thứ nhất dùng said hoặc told, thường giữ nguyên. Nếu tầng trong còn ở hiện tại hoặc will vì người kể thứ nhất dùng says hoặc has told, bạn lùi bình thường. Quy tắc là xét dạng hiện có của động từ.
Quá khứ hoàn thành ở tầng trong đổi thế nào?
Giữ nguyên. Quá khứ hoàn thành là giới hạn của bảng lùi thì, không có dạng nào lùi tiếp. Tương tự, would, could, should, might ở tầng trong cũng giữ nguyên. Viết had had seen là sai.
Said ở tầng ngoài có bắt buộc thành had said không?
Không bắt buộc. Lùi thành had said là đúng quy tắc và thường là đáp án trong bài tập theo sách. Trong văn nói và khi trình tự đã rõ, giữ said vẫn được chấp nhận. Khi câu có quá nhiều had, cân nhắc tách câu.
Làm sao tránh nhầm đại từ khi có ba người?
Đánh dấu từng đại từ trong câu người kể thứ nhất là ai trước khi đổi. Sau đó đổi theo góc nhìn của bạn và dùng tên ở chỗ có hai người cùng giới. Lặp tên kém mượt một chút nhưng tránh được hiểu sai người.
Có được giữ nguyên lời trực tiếp ở tầng trong không?
Được, khi bạn cần giữ đúng từng chữ của người nói gốc. Đặt lời đó trong ngoặc kép sau động từ tường thuật, ví dụ Lan said Minh had told her, “I'm moving next month.” Phần trong ngoặc giữ nguyên thì và đại từ.