Khi đổi câu điều kiện sang câu gián tiếp, bạn lùi thì cả hai vế với câu điều kiện có thật (loại 1, và loại 0 khi muốn kể như chuyện đã qua); với câu điều kiện không có thật (loại 2, loại 3, câu hỗn hợp), động từ thường giữ nguyên. Ví dụ: “If it rains, we will stay at home.” thành He said (that) if it rained, they would stay at home. Còn “If I had more time, I would learn Japanese.” thành She said (that) if she had more time, she would learn Japanese. — động từ không đổi, chỉ đổi đại từ.
Lý do nằm ở bản chất của thì trong câu điều kiện: loại 2 và loại 3 vốn đã dùng hình thức quá khứ để nói điều không có thật, nên lùi thêm sẽ làm đổi nghĩa. Bài này đi qua từng loại, các dạng câu hỏi và mệnh lệnh có mệnh đề if, những liên từ như unless, as long as, in case, và chỉ rõ chỗ hai cách đều được chấp nhận. Mọi câu ví dụ đều tự soạn để minh hoạ.
Vì sao câu điều kiện là trường hợp đặc biệt
Quy tắc lùi thì quen thuộc nói rằng khi động từ tường thuật ở quá khứ (said, told, asked), thì trong lời nói gốc lùi một bậc: hiện tại đơn thành quá khứ đơn, will thành would, can thành could. Câu điều kiện làm nhiều bạn lúng túng vì nó có hai mệnh đề, và thì trong hai mệnh đề đó mang nghĩa đặc biệt. Trong câu “If I had a car, I would drive you home”, động từ had không nói về quá khứ; nó là quá khứ giả định, báo hiệu một điều trái với hiện tại. Nếu áp máy móc quy tắc lùi thì, bạn sẽ đổi had thành had had và would drive thành would have driven — câu biến thành điều kiện loại 3, nói về một tình huống đã qua, nghĩa khác hẳn lời người nói.
Vì vậy, cách nghĩ an toàn là: trước khi đổi, xác định câu điều kiện đó nói về điều có thể xảy ra thật hay điều tưởng tượng. Điều có thể xảy ra thật (loại 1) thì đối xử như câu bình thường, lùi thì cả hai vế. Điều tưởng tượng (loại 2, loại 3, hỗn hợp) thì phần động từ thường giữ nguyên, chỉ đổi đại từ, tính từ sở hữu và trạng từ thời gian, nơi chốn theo quy tắc chung. Ngữ pháp chuẩn của cả tiếng Anh – Anh và tiếng Anh – Mỹ đều xử lý theo hướng này.
Một điều nhỏ nên nhớ: chữ that sau said có thể lược. He said that if it rained... và He said if it rained... đều đúng. Trong văn viết trang trọng hoặc khi câu dài, giữ that giúp người đọc thấy rõ chỗ bắt đầu lời kể.
Câu điều kiện loại 1: lùi thì cả hai vế
Câu điều kiện loại 1 nói về khả năng có thật ở hiện tại hoặc tương lai: mệnh đề if dùng hiện tại đơn, mệnh đề chính dùng will, can, may hoặc câu mệnh lệnh. Khi tường thuật với động từ ở quá khứ, cả hai vế cùng lùi một bậc.
| Câu trực tiếp | Câu gián tiếp | Thay đổi |
|---|---|---|
| “If you study hard, you will pass the exam,” my teacher said to me. | My teacher told me (that) if I studied hard, I would pass the exam. | study → studied, will → would; you → I |
| “If it doesn't rain, we can go to the beach,” Lan said. | Lan said (that) if it didn't rain, they could go to the beach. | doesn't → didn't, can → could; we → they |
| “If you are free tomorrow, I may visit you,” Nam said to Hoa. | Nam told Hoa (that) if she was free the next day, he might visit her. | are → was, may → might, tomorrow → the next day |
| “If you finish early, you can leave,” the manager said to us. | The manager told us (that) if we finished early, we could leave. | finish → finished, can → could |
Câu gián tiếp lúc này trông giống hệt câu điều kiện loại 2 (if + quá khứ đơn, would + V), nhưng nghĩa vẫn là loại 1: khả năng có thật tại thời điểm người ta nói. Đây là chỗ nhiều bạn hiểu nhầm khi đọc: thấy “if she was free, he might visit her” lại tưởng là chuyện không có thật. Cũng vì nghĩa vẫn là có thật nên viết if she was free là tự nhiên; were ở đây gợi cảm giác giả định, không hợp với câu loại 1 đã lùi thì.
Chỗ hai cách đều chấp nhận: nếu tình huống vẫn còn nguyên giá trị lúc bạn kể lại, bạn được phép giữ nguyên thì. Sáng nay cô giáo nói “If you study hard, you will pass the exam”, kỳ thi chưa diễn ra; chiều nay bạn kể lại My teacher said that if I study hard, I will pass the exam. Câu này đúng ngữ pháp. Bài tập ở trường thường yêu cầu lùi thì, nên khi đề không nói gì thêm, hãy lùi; còn khi viết, nói ngoài đời thì cả hai cách đều được.
Câu điều kiện loại 0: sự thật chung có thể giữ nguyên thì
Loại 0 dùng hiện tại đơn ở cả hai vế để nói về quy luật, sự thật hiển nhiên hoặc thói quen: “If you heat ice, it melts.” Vì điều này đúng ở mọi thời điểm, khi tường thuật, cách phổ biến là giữ nguyên thì: The teacher said that if you heat ice, it melts. Ngữ pháp chuẩn vẫn cho phép lùi: The teacher explained that if you heated ice, it melted. Cả hai đều đúng; bản lùi thì nghe như đang kể lại một buổi học đã qua, bản giữ nguyên nhấn mạnh rằng điều đó vẫn đúng.
Với thói quen cá nhân thì tuỳ thói quen ấy còn hay không. Mai nói: “If I drink coffee after 4 p.m., I can't sleep.” Nếu Mai vẫn như vậy, bạn kể Mai said that if she drinks coffee after 4 p.m., she can't sleep, hoặc lùi thành Mai said that if she drank coffee after 4 p.m., she couldn't sleep. Nếu thói quen đó đã thay đổi, nên lùi thì để người nghe hiểu bạn đang kể về một thời điểm trước.
Trong dạng bài trắc nghiệm thường gặp, khi hai phương án chỉ khác nhau ở chỗ lùi hay không lùi một câu nói về sự thật khoa học, đề đang kiểm quy tắc “sự thật hiển nhiên không bắt buộc lùi thì”; đọc kỹ yêu cầu và các phương án còn lại trước khi chọn. Khi tự viết, bạn chọn cách nào cũng được, miễn là cả câu nhất quán: đã lùi vế if thì lùi luôn vế chính, đừng để if you heated ice, it melts.
Loại 2, loại 3 và câu hỗn hợp: thường giữ nguyên động từ
Với câu điều kiện không có thật, động từ đã ở dạng quá khứ giả định hoặc quá khứ hoàn thành. Khi tường thuật, bạn giữ nguyên động từ, chỉ đổi đại từ, sở hữu và trạng từ.
| Loại | Câu trực tiếp | Câu gián tiếp |
|---|---|---|
| Loại 2 | “If I had more money, I would buy a bigger flat,” Huy said. | Huy said (that) if he had more money, he would buy a bigger flat. |
| Loại 2 với were | “If I were you, I would apologize to her,” my sister said to me. | My sister said (that) if she were me, she would apologize to her. / My sister advised me to apologize to her. |
| Loại 3 | “If we had left earlier, we wouldn't have missed the train,” they said. | They said (that) if they had left earlier, they wouldn't have missed the train. |
| Hỗn hợp | “If I had taken that job, I would be living in Đà Nẵng now,” Linh said. | Linh said (that) if she had taken that job, she would be living in Đà Nẵng then. |
Vì sao không lùi loại 2 thành loại 3? Câu “If I had more money” của Huy nói về hiện tại lúc Huy nói; khi bạn kể lại, điều tưởng tượng ấy vẫn là tưởng tượng về đúng thời điểm đó. Đổi thành if he had had more money, he would have bought khiến người nghe hiểu Huy đang tiếc một chuyện đã qua. Một số sách ngữ pháp ghi rằng khi tình huống rõ ràng đã thuộc về quá khứ, người bản ngữ đôi khi chuyển sang hình thức loại 3, nhưng đó là lựa chọn ít gặp, không phải cách làm trong bài tập ở trường. Giữ nguyên là an toàn.
Câu “If I were you” thực chất là lời khuyên nên thường được tường thuật bằng advise; cả hai cách trong bảng đều đúng, cách dùng advised tự nhiên hơn khi kể chuyện. Với câu hỗn hợp, now đổi thành then hoặc at that time khi bạn kể ở một thời điểm khác; kể ngay trong ngày và tình huống chưa đổi thì giữ now vẫn được. Về chính tả, apologize là cách viết Mỹ, apologise là cách viết Anh; cả hai đều đúng.
Câu hỏi và mệnh lệnh có mệnh đề if
Câu hỏi Wh- loại 1. “What will you do if you fail the test?” Mum asked me. → Mum asked me what I would do if I failed the test. Mệnh đề if lùi thì cùng phần câu hỏi, và trật tự từ trở về dạng khẳng định: what I would do, không phải what would I do.
Câu hỏi Yes/No có sẵn if. “Will you come if I invite Minh?” Lan asked Huy. → Lan asked Huy whether he would come if she invited Minh. Nên dùng whether cho phần câu hỏi để tránh hai chữ if đứng gần nhau; dùng if vẫn đúng ngữ pháp, nhưng câu khó đọc hơn.
Câu hỏi loại 2. “What would you do if you won a scholarship?” the interviewer asked me. → The interviewer asked me what I would do if I won a scholarship. Động từ giữ nguyên vì đây là tình huống giả định.
Mệnh lệnh kèm điều kiện. “If you see Lan, tell her to call me,” Nam said to me. → Nam told me to tell Lan to call him if I saw her. Mệnh lệnh chuyển thành told + tân ngữ + to V, mệnh đề if thường đặt sau và lùi thì. Giữ mệnh đề if ở đầu cũng được nếu đổi mệnh lệnh thành should: Nam said that if I saw Lan, I should tell her to call him.
Lời khuyên dạng if. “If you feel tired, take a break,” the coach said to us. → The coach advised us to take a break if we felt tired. Dùng told thay advised cũng đúng; advised cho thấy đây là lời khuyên, told nghe như chỉ dẫn.
Unless, as long as, in case, otherwise và what if
Các liên từ điều kiện khác đi theo đúng logic trên: điều kiện có thật thì lùi, điều kiện tưởng tượng thì giữ. Bản thân liên từ không đổi.
- unless: “I won't go unless you come with me,” Thu said to me. → Thu said (that) she wouldn't go unless I came with her.
- as long as / provided that: “You can borrow my bike as long as you return it by Friday,” Khoa said to me. → Khoa said I could borrow his bike as long as I returned it by Friday. Nếu kể ở tuần khác, nên nói rõ thứ Sáu nào để người nghe không hiểu nhầm.
- in case (phòng khi): “Take an umbrella in case it rains,” Mum said to me. → Mum told me to take an umbrella in case it rained. In case không có nghĩa là nếu, nhưng thì trong nó lùi giống mọi mệnh đề phụ khác.
- otherwise: “Hurry up, otherwise we will be late,” he said to me. → He told me to hurry up, otherwise we would be late.
- what if: “What if the bus doesn't come?” she asked. → She asked what they would do if the bus didn't come. hoặc She wondered what would happen if the bus didn't come. Cụm what if khó giữ nguyên khi tường thuật nên người ta thường diễn lại thành câu hỏi đầy đủ.
Điểm chung của cả nhóm: phần liên từ đứng yên, phần động từ trong mệnh đề phụ lùi cùng mệnh đề chính. Nếu bạn đã lùi vế chính mà quên lùi vế unless hoặc in case, câu sẽ lệch thì, ví dụ she wouldn't go unless I come là sai khi kể chuyện đã qua.
Bốn bước tự kiểm và ba câu luyện có đáp án
Khi gặp một câu điều kiện cần đổi, đi theo bốn bước sau, rồi thử ngay với ba câu luyện bên dưới.
- Xác định loại câu điều kiện dựa vào thì của hai vế, không dựa vào cảm giác: hiện tại đơn + will/can/may hoặc mệnh lệnh là loại 1; quá khứ + would/could là loại 2; quá khứ hoàn thành + would have là loại 3.
- Hỏi: điều đó có thật hay tưởng tượng ở thời điểm người ta nói? Có thật thì lùi cả hai vế; tưởng tượng thì giữ nguyên động từ.
- Đổi đại từ, tính từ sở hữu, trạng từ thời gian và nơi chốn như mọi câu gián tiếp khác (I → he/she, my → his/her, tomorrow → the next day, here → there), trừ khi bạn kể ngay trong cùng ngày, cùng nơi.
- Nếu lời gốc là câu hỏi hoặc mệnh lệnh, xử lý phần đó trước (asked + wh-/whether, told + tân ngữ + to V), rồi gắn mệnh đề if đã đổi vào sau.
Câu 1: “If you need help, call me,” Hà said to me. Đáp án: Hà told me to call her if I needed help.
Câu 2: “If I knew the answer, I would tell you,” Bình said to me. Đáp án: Bình told me (that) if he knew the answer, he would tell me. Động từ giữ nguyên vì là loại 2.
Câu 3: “We will cancel the trip if the weather gets worse,” the organizers said. Đáp án: The organizers said (that) they would cancel the trip if the weather got worse. Nếu chuyến đi vẫn chưa diễn ra khi bạn kể, giữ nguyên will và gets cũng đúng.
Câu hỏi thường gặp
Câu điều kiện loại 1 sau khi đổi sang gián tiếp có thành loại 2 không?
Về hình thức thì giống: if + quá khứ đơn, would + động từ nguyên mẫu. Về nghĩa thì không: câu vẫn nói về khả năng có thật tại lúc người ta nói. Vì vậy khi đọc một câu gián tiếp có dạng này, bạn cần nhìn ngữ cảnh để biết đó là loại 1 đã lùi thì hay loại 2 thật sự.
Có bao giờ phải lùi câu điều kiện loại 2 thành loại 3 không?
Trong bài tập ở trường và trong cách dùng phổ biến thì không. Lùi loại 2 thành loại 3 làm nghĩa chuyển sang một chuyện đã qua. Một số sách ngữ pháp có ghi nhận người bản ngữ đôi khi làm vậy khi tình huống rõ ràng đã thuộc về quá khứ, nhưng đó là trường hợp ít gặp.
If I were you khi tường thuật có giữ were không?
Có thể giữ: He said that if he were me, he would accept the offer. Tuy vậy câu này thực chất là lời khuyên, nên cách tự nhiên hơn là dùng advise: He advised me to accept the offer. Cả hai cách đều đúng ngữ pháp, chọn theo văn cảnh.
Động từ tường thuật ở hiện tại thì câu điều kiện đổi thế nào?
Khi động từ tường thuật ở hiện tại như says, tells hay asks, bạn không lùi thì ở bất kỳ loại nào, chỉ đổi đại từ cho phù hợp. Ví dụ She says that if it rains, they will stay at home. Trường hợp này hay gặp khi bạn chuyển lời một người đang nói ngay lúc đó.
Trong câu hỏi gián tiếp đã có if, nên dùng if hay whether?
Nên dùng whether cho phần câu hỏi Yes/No để tránh hai chữ if đứng gần nhau, ví dụ She asked whether I would come if she invited Minh. Dùng if cho cả hai chỗ vẫn đúng ngữ pháp nhưng câu dễ gây rối cho người đọc.
Câu đảo ngữ Should you need help khi tường thuật thì sao?
Câu đảo ngữ với should, were hay had thường được diễn lại bằng if cho dễ đọc. Ví dụ “Should you need any help, call me,” he said. Khi tường thuật: He told me to call him if I needed any help. Giữ đảo ngữ trong lời kể không sai nhưng nặng nề, ít dùng.