Had better, would rather và used to thường giữ nguyên khi chuyển sang câu gián tiếp, vì cả ba là những hình thức cố định, không có dạng nào để lùi về nữa. “You'd better see a doctor,” Lan said to me. thành Lan told me (that) I had better see a doctor. “I used to live in Huế,” Nam said. thành Nam said (that) he used to live in Huế. Bạn chỉ đổi đại từ, tính từ sở hữu và trạng từ, phần cấu trúc đứng yên.
Ngược lại, be used to và get used to (quen với, dần quen với) có động từ be hoặc get thay đổi theo thì, nên phải lùi như mọi câu khác. Nhầm hai nhóm này là lỗi rất hay gặp. Bài này đi qua từng cấu trúc, chỉ khi nào nên đổi sang một động từ tường thuật khác như advise, warn, prefer, và nêu những cụm cố định khác cũng đứng yên.
Vì sao ba cấu trúc này không lùi thì
Lùi thì chỉ làm được khi động từ có cặp hiện tại – quá khứ: is thành was, can thành could, will thành would. Had better không có cặp như vậy. Dù chứa chữ had, cụm này nói về hiện tại hoặc tương lai gần (“You'd better leave now” là nên đi ngay bây giờ), và không có dạng have better nào làm hình thức hiện tại. Vì vậy khi tường thuật, had better đứng yên. Would rather cũng tương tự: would vốn đã là dạng quá khứ của will, và cụm would rather không có biến thể nào khác để lùi.
Used to thì ngược lại: nó chỉ có dạng quá khứ, dùng để nói thói quen hoặc trạng thái đã kết thúc. Dạng had used to hầu như không được dùng; ngữ pháp chuẩn và sách giáo khoa đều giữ nguyên used to. Lý do là used to đã đủ cho người nghe hiểu đây là chuyện của một thời trước, lùi thêm không thêm thông tin gì mà chỉ làm câu nặng nề.
Cả ba trường hợp có chung một ý: lùi thì là để giữ đúng quan hệ thời gian giữa lời nói và lúc kể lại. Khi hình thức gốc không thể hoặc không cần lùi, bạn chỉ đổi đại từ, tính từ sở hữu và trạng từ thời gian, nơi chốn, giữ nguyên phần còn lại. Đây là cùng một logic với các động từ khuyết thiếu đã ở dạng quá khứ như could, would, should, might.
Had better: giữ nguyên hoặc đổi sang advise, warn
Had better dùng để khuyên hoặc cảnh báo, ngụ ý nếu không làm thì có hậu quả. Khi tường thuật có hai hướng: giữ nguyên cấu trúc, hoặc chọn động từ tường thuật thể hiện đúng chức năng của câu.
| Câu trực tiếp | Giữ nguyên had better | Dùng động từ tường thuật |
|---|---|---|
| “You'd better see a doctor,” Lan said to me. | Lan told me (that) I had better see a doctor. | Lan advised me to see a doctor. |
| “You'd better not drive tonight,” Dad said to Hùng. | Dad told Hùng (that) he had better not drive that night. | Dad advised Hùng not to drive that night. |
| “We'd better leave now,” Quân said. | Quân said (that) they had better leave straight away. | Quân suggested leaving straight away. |
| “You'd better not be late again,” the coach said to me. | The coach told me (that) I had better not be late again. | The coach warned me not to be late again. |
Chú ý thời gian: now trong câu thứ ba thường đổi thành then, at once hoặc straight away tuỳ ngữ cảnh; tonight thành that night. Cột giữa và cột phải đều đúng; cột phải gọn hơn và cho người đọc biết ngay đó là lời khuyên, lời rủ hay lời cảnh báo. Câu có had better not chuyển thành advise hoặc warn + not to V; đây là dạng sách giáo khoa dạy và phổ biến nhất.
Trong lời nói, had better thường rút gọn thành 'd better, và trong tiếng Anh – Mỹ thân mật đôi khi rút hẳn thành better (“You better hurry”). Khi tường thuật trong văn viết, dùng dạng đầy đủ had better. Đừng giải 'd better thành would better — tiếng Anh chuẩn không có cụm này.
Would rather: giữ nguyên hoặc chuyển sang prefer
“I'd rather stay at home tonight,” Hà said. → Hà said (that) she would rather stay at home that night. Would rather + động từ nguyên mẫu không đổi. Phủ định: “I'd rather not talk about it,” he said. → He said (that) he would rather not talk about it. Chú ý vị trí của not: đứng sau rather. Lời gốc nói would rather stay thì đừng tự đổi thành would rather have stayed — dạng đó dành cho lời gốc vốn đã nói về một sở thích trong quá khứ.
Nếu muốn câu kể nghe tự nhiên hơn, bạn có thể dùng prefer: Hà said (that) she preferred to stay at home that night. Prefer là động từ thường nên lùi thì. Với câu có than: “I'd rather walk than take a taxi,” Minh said. → Minh said (that) he would rather walk than take a taxi. hoặc Minh said (that) he preferred to walk rather than take a taxi. Cần nhớ: would rather đi với than, còn prefer + V-ing đi với to (prefer walking to taking a taxi) — dạng này hợp với sở thích chung hơn là một lần cụ thể.
Câu hỏi với would rather: “Would you rather stay here or come with us?” Lan asked me. → Lan asked me whether I would rather stay there or go with them. Here đổi thành there; come thường đổi thành go khi người kể không còn ở chỗ người nói, giữ come vẫn được nếu bạn kể từ góc nhìn của Lan. Riêng would rather + chủ ngữ khác + quá khứ (I'd rather you didn't...) thuộc nhóm quá khứ giả định, phân tích cùng wish và if only.
Used to: giữ nguyên, không thêm had
Câu khẳng định. “I used to play the guitar in a band,” Tuấn said. → Tuấn said (that) he used to play the guitar in a band. Used to giữ nguyên, chỉ đổi I thành he.
Câu phủ định. “I didn't use to like vegetables,” my cousin said. → My cousin said (that) she didn't use to like vegetables. Dạng phủ định sách giáo khoa dạy là didn't use to; dạng didn't used to vẫn gặp trong văn bản thật và được một số từ điển ghi nhận. Dạng used not to trang trọng, gặp nhiều hơn trong tiếng Anh – Anh.
Câu hỏi. “Did you use to live here?” the new neighbour asked me. → The new neighbour asked me if I used to live there. Câu hỏi gián tiếp không còn trợ động từ did, nên use trở lại thành used.
Would chỉ thói quen quá khứ. “When we were kids, we would swim in the river every summer,” Grandma said. → Grandma said (that) when they were kids, they would swim in the river every summer. Would chỉ thói quen trong quá khứ cũng giữ nguyên, và mệnh đề when ở quá khứ không cần lùi.
Khi nào nên thêm mốc thời gian. Nếu lời gốc đã cách lâu, câu kể có used to đôi khi khiến người đọc không rõ thói quen thuộc giai đoạn nào. Bạn có thể thêm mốc: Tuấn said that, in his student years, he used to play the guitar in a band. Thêm mốc là lựa chọn của người viết, không bắt buộc.
Be used to và get used to: phải lùi thì
Be used to + V-ing hoặc danh từ (đã quen với) và get used to (dần quen với) khác hẳn used to + V. Ở đây used là tính từ, động từ thật là be hoặc get, nên phải lùi theo bảng lùi thì.
| Câu trực tiếp | Câu gián tiếp | Động từ lùi |
|---|---|---|
| “I'm used to getting up early,” Ngọc said. | Ngọc said (that) she was used to getting up early. | am → was |
| “I'm getting used to the noise,” my roommate said. | My roommate said (that) he was getting used to the noise. | am getting → was getting |
| “I've got used to the food here,” Peter said. | Peter said (that) he had got used to the food there. | have got → had got |
| “You'll get used to it,” the teacher said to me. | The teacher told me (that) I would get used to it. | will get → would get |
| “I'm not used to driving on the left,” Khánh said. | Khánh said (that) he wasn't used to driving on the left. | am not → wasn't |
Ở câu thứ ba, tiếng Anh – Mỹ thường dùng gotten: He had gotten used to the food there. Tiếng Anh – Anh dùng got. Cả hai đều đúng trong biến thể của mình.
Cách phân biệt nhanh: sau used to là động từ nguyên mẫu thì đó là thói quen cũ, giữ nguyên; trước used to có be hoặc get và sau nó là V-ing hoặc danh từ thì đó là cấu trúc quen với, phải lùi be hoặc get. Câu he used to getting up early là sai: thiếu be và trộn hai cấu trúc.
Các cụm cố định khác cũng đứng yên
Ngoài ba cấu trúc chính, còn một nhóm hình thức thường giữ nguyên khi tường thuật vì đã ở dạng quá khứ hoặc không có dạng quá khứ riêng. Dưới đây là những cụm hay bị đổi sai nhất.
- might as well: “We might as well go home,” Long said. → Long said (that) they might as well go home.
- would like / would love: “I'd like a window seat,” the passenger said. → The passenger said (that) she would like a window seat. hoặc The passenger asked for a window seat.
- ought to: “You ought to rest,” the nurse said to him. → The nurse told him (that) he ought to rest. hoặc The nurse advised him to rest.
- should have, could have, would have + V3: “You should have told me earlier,” Hằng said to me. → Hằng said (that) I should have told her earlier. Dạng hoàn thành của động từ khuyết thiếu không lùi thêm được.
- would sooner (giống would rather, ít dùng hơn): “I'd sooner wait,” she said. → She said (that) she would sooner wait.
- be supposed to thì khác: be là động từ thường nên lùi. “You're supposed to wear a uniform,” the guard said to me. → The guard told me (that) I was supposed to wear a uniform.
Quy tắc chung đằng sau danh sách: thứ gì đã là quá khứ hoặc không có dạng quá khứ thì giữ; thứ gì có động từ be, have, get chia theo thì thì lùi phần động từ đó. Nhớ quy tắc này giúp bạn xử lý cả những cụm chưa gặp bao giờ.
Kiểm nhanh trước khi nộp bài, kèm ba câu luyện
Bốn bước dưới đây giúp tránh cả hai lỗi ngược chiều: lùi thứ không được lùi, và quên lùi thứ phải lùi.
- Gạch chân cụm động từ trong lời gốc và hỏi: đây là cụm cố định (had better, would rather, used to + V, might as well) hay động từ thường?
- Cụm cố định thì giữ nguyên, chỉ đổi đại từ và trạng từ. Động từ thường, kể cả be trong be used to và be supposed to, thì lùi.
- Cân nhắc đổi sang động từ tường thuật mang nghĩa (advise, warn, prefer, suggest) khi đề yêu cầu viết lại câu hoặc khi bạn muốn câu kể gọn hơn.
- Đọc lại cả câu: now, tonight, here đã đổi đúng chưa, có lỡ thêm had trước used to hay không.
Câu 1: “You'd better take a jacket,” Mum said to me. Đáp án: Mum told me (that) I had better take a jacket. hoặc Mum advised me to take a jacket.
Câu 2: “I used to be shy at school,” Vy said. Đáp án: Vy said (that) she used to be shy at school.
Câu 3: “I'm used to working at night,” the baker said. Đáp án: The baker said (that) he was used to working at night. Am lùi thành was vì đây là cấu trúc be used to.
Câu hỏi thường gặp
Had better trong câu gián tiếp có đổi thành had had better không?
Không. Had better là cụm cố định, không có dạng lùi. Bạn giữ nguyên had better và chỉ đổi đại từ, trạng từ. Nếu muốn câu kể tự nhiên hơn, dùng advise hoặc warn + tân ngữ + to V, ví dụ He advised me to leave early.
Used to có lùi thành had used to không?
Trong cách dùng chuẩn thì không. Used to đã chỉ một thói quen hoặc trạng thái thuộc quá khứ, nên giữ nguyên khi tường thuật. Dạng had used to hầu như không gặp và không được dạy trong sách giáo khoa, bạn không nên dùng trong bài viết.
Nên giữ had better hay đổi sang advise?
Cả hai đều đúng. Giữ had better sát với lời gốc, thường gặp trong bài tập đổi câu. Đổi sang advise hoặc warn gọn hơn và cho biết luôn chức năng của câu, hợp với bài viết lại câu giữ nghĩa và khi kể chuyện. Chọn theo yêu cầu của đề.
Be used to và used to khác nhau thế nào khi tường thuật?
Used to + động từ nguyên mẫu là thói quen cũ, giữ nguyên. Be used to + V-ing hoặc danh từ là đã quen với, trong đó be là động từ chia theo thì nên phải lùi: am used to thành was used to, have got used to thành had got used to.
Didn't use to hay didn't used to mới đúng?
Sách giáo khoa và phần lớn sách ngữ pháp dạy didn't use to, vì sau trợ động từ did động từ trở về nguyên mẫu. Dạng didn't used to vẫn gặp trong văn bản thật và được một số từ điển ghi nhận. Khi làm bài theo sách, dùng didn't use to.
Would rather có đổi thành would rather have khi tường thuật không?
Không. Would rather + động từ nguyên mẫu giữ nguyên. Dạng would rather have + V3 chỉ dùng khi chính người nói đã nói về một sở thích trong quá khứ, ví dụ I'd rather have stayed at home. Khi đó lời kể cũng giữ nguyên dạng ấy.