Đại từ nhân xưng trong câu gián tiếp không đổi theo một bảng cố định mà đổi theo góc nhìn: ai nói câu gốc, câu đó nói với ai, và ai đang kể lại cho ai nghe. Nắm được ba vai này thì gần như mọi câu đều tự ra đáp án, còn học thuộc kiểu "I đổi thành he" thì sớm muộn cũng gặp câu làm bạn đổi sai.
Bài này đi từng ngôi một: ngôi thứ nhất I, me, we, us, ngôi thứ hai you, ngôi thứ ba he, she, it, they. Mỗi ngôi có ví dụ trực tiếp và gián tiếp đặt cạnh nhau, có giải thích bằng tiếng Việt. Phần đổi thì của động từ có danh mục riêng trên trang; ở đây chỉ lùi thì ở mức cần thiết để ví dụ đúng ngữ pháp, còn trọng tâm là đại từ.
Vì sao đại từ phải đổi khi kể lại lời người khác
Đại từ nhân xưng là loại từ "trỏ" vào người tham gia cuộc nói chuyện. Chữ I không có nghĩa cố định; nó luôn chỉ chính người đang mở miệng. Khi Lan nói "I am tired.", chữ I là Lan. Khi Minh kể lại câu đó cho một người bạn khác, người đang mở miệng lúc này là Minh, nên nếu Minh vẫn giữ chữ I thì người nghe sẽ hiểu là Minh mệt. Vì thế Minh phải nói Lan said (that) she was tired. Chữ she lúc này trỏ đúng vào Lan từ góc nhìn của Minh.
Tiếng Việt cũng có hiện tượng này nhưng ít người để ý, vì chúng ta hay kể lại bằng cách giữ nguyên xưng hô và đặt trong ngoặc kép, hoặc thay bằng tên người. Câu "Lan bảo là Lan mệt" nghe vẫn tự nhiên trong tiếng Việt, nhưng tiếng Anh gần như không lặp lại tên như vậy mà dùng đại từ ngôi thứ ba. Đây là chỗ người học Việt Nam hay vấp: dịch thẳng từ cách nghĩ tiếng Việt sang thì hoặc giữ nguyên I, hoặc lặp tên đến mức câu nặng nề.
Điều cần nhớ ngay từ đầu: đổi đại từ không phải là một bước máy móc độc lập với ngữ cảnh. Cùng một câu gốc "I will call you." có thể ra ba, bốn câu gián tiếp khác nhau tuỳ ai đang kể và kể cho ai. Sách ngữ pháp phổ thông thường đưa ra bảng "I → he/she, you → I/he/she/they" để học sinh dễ nhớ, và bảng đó đúng trong đa số bài tập. Nhưng bài tập trên lớp thường đã ngầm định sẵn người kể là một người ngoài cuộc. Khi ra ngoài đời, người kể có thể là chính người nghe ban đầu, thậm chí là chính người nói ban đầu, và lúc đó bảng rút gọn không còn đủ.
Ba vai cần xác định trước khi viết câu gián tiếp
Vai 1 — người nói câu gốc. Đây là người sở hữu chữ I, me, my, we trong câu trực tiếp. Trong Hoa said, "I lost my key." thì người nói gốc là Hoa. Mọi đại từ ngôi thứ nhất trong ngoặc kép đều trỏ về Hoa (hoặc về nhóm có Hoa nếu là we).
Vai 2 — người nghe câu gốc. Đây là người mà chữ you trỏ vào. Trong Hoa said to Nam, "Can you help me?" thì you là Nam. Nếu câu dẫn không nói rõ người nghe, bạn phải đoán từ ngữ cảnh; bài tập trên lớp thường ghi kèm to me, to him hoặc dùng told me, told her để gợi ý.
Vai 3 — người kể lại. Đây là người viết hoặc nói câu gián tiếp. Người kể có thể là một người ngoài, có thể chính là người nghe ban đầu (Nam kể lại lời Hoa), hoặc chính là người nói ban đầu kể lại lời của mình hôm trước. Đại từ trong câu gián tiếp luôn được chọn từ góc nhìn của vai này.
Vai phụ — người nghe lời kể. Ít khi được nhắc nhưng quyết định cách đổi chữ you. Nếu người kể đang nói chuyện với đúng người nghe ban đầu, chữ you trong câu gốc vẫn giữ là you. Ví dụ: Nam nhắc lại với Hoa, You said (that) you had lost your key.
Mẹo kiểm nhanh. Sau khi viết xong, bạn đọc câu gián tiếp và tự hỏi: "Nếu người nghe lời kể chỉ nghe câu này, không biết câu gốc, họ có hiểu đúng ai làm gì không?" Nếu một đại từ có thể bị hiểu nhầm sang người khác, câu đó cần sửa, có thể bằng cách thay đại từ bằng tên riêng.
Bảng đổi đại từ chủ ngữ và tân ngữ theo tình huống thường gặp
Bảng dưới đây giả định tình huống phổ biến nhất trong bài tập: người kể là một người ngoài cuộc, kể cho một người ngoài cuộc khác. Cột cuối nêu ngoại lệ hay gặp. Chọn he hay she tuỳ giới của người được nhắc tới.
| Câu trực tiếp | Câu gián tiếp (người kể ngoài cuộc) | Khi nào khác đi |
|---|---|---|
| I (chủ ngữ), me (tân ngữ) | he/she, him/her | Người kể chính là người nói gốc: giữ I, me |
| we, us | they, them | Người kể nằm trong nhóm "we": giữ we, us |
| you (người nghe gốc) | he/she/they, him/her/them hoặc tên người | Người kể là người nghe gốc: đổi thành I, me; người nghe lời kể là người nghe gốc: giữ you |
| he, she, it, they | thường giữ nguyên | Người được nhắc chính là người kể: đổi thành I, me; là người nghe lời kể: đổi thành you |
| one (chung chung) | giữ nguyên one | Hiếm gặp trong văn nói, chủ yếu văn viết trang trọng |
Đọc bảng theo hàng ngang chứ không theo cột giữa thôi. Cột giữa là "đáp án mặc định", cột phải mới là chỗ bài kiểm tra hay đánh đố. Nhiều câu trắc nghiệm cố tình cho câu dẫn She told me để học sinh nhận ra you trong câu gốc chính là người kể, tức phải đổi thành I hoặc me.
Ngôi thứ nhất I, me, we, us: bốn tình huống
Tình huống thường gặp nhất là người kể ngoài cuộc. Câu gốc Tuan said, "I need more time." đổi thành Tuan said (that) he needed more time. Chữ I thành he vì Tuấn là nam và người kể không phải Tuấn. Tân ngữ đi theo: Tuan said, "Nobody told me." thành Tuan said (that) nobody had told him.
Tình huống thứ hai, người kể chính là người nói gốc. Bạn kể lại câu mình nói hôm qua: I said, "I am not ready." thành I said (that) I wasn't ready. Chữ I giữ nguyên vì người mở miệng vẫn là bạn. Học sinh hay bị bảng rút gọn dẫn sai, viết thành I said he wasn't ready, và câu đó lại có nghĩa là một người khác chưa sẵn sàng.
Tình huống thứ ba là đại từ số nhiều we. Khi người kể không thuộc nhóm: The players said, "We will train harder." thành The players said (that) they would train harder. Khi người kể thuộc nhóm, ví dụ bạn là một thành viên của đội và kể lại lời đội trưởng nói với cả đội: Our captain said, "We will train harder." thành Our captain said (that) we would train harder. Chữ we giữ nguyên vì bạn vẫn nằm trong nhóm ấy.
Tình huống thứ tư hơi lạ nhưng có thật: người được nhắc là người nghe lời kể. Lan nói với bạn về Minh: "I like Minh's drawings." Sau đó bạn gặp Minh và kể lại: Lan said (that) she liked your drawings. Ở đây chữ I đổi thành she như thường lệ, còn "Minh's" đổi thành your vì bạn đang nói thẳng với Minh. Ví dụ này cho thấy đổi đại từ là bài toán góc nhìn, không phải phép thay chữ.
Ngôi thứ hai you: phụ thuộc vào người nghe lời kể
Chữ you là chữ khó nhất vì nó có thể chỉ một người, nhiều người, hoặc người nói chung chung. Trong phần này chỉ bàn you chỉ người nghe cụ thể; các nghĩa khác có bài riêng trong danh mục. Quy tắc gọn nhất: you trong câu gốc là người nghe gốc, và trong câu gián tiếp bạn gọi người đó theo cách mà người kể sẽ gọi họ.
Nếu người nghe gốc là chính người kể, you thành I hoặc me. Ví dụ: My teacher said to me, "You can do better." thành My teacher told me (that) I could do better. Chú ý cả động từ dẫn: said to me thường đổi thành told me cho tự nhiên, dù said to me vẫn đúng ngữ pháp.
Nếu người nghe gốc là một người ngoài, you thành he, she, they hoặc tên người. Mai said to Huy, "You look worried." thành Mai told Huy (that) he looked worried. Có thể thay he bằng tên khi câu dài và dễ lẫn.
Nếu người kể đang nói chuyện với đúng người nghe gốc, you giữ nguyên. Bạn nhắc lại cho Huy: Mai told you (that) you looked worried. Câu này đúng và tự nhiên, dù trông như "không đổi gì". Nhiều học sinh nghĩ câu gián tiếp thì bắt buộc phải đổi mọi đại từ, nên cố viết Mai told you (that) he looked worried, câu sai nghĩa hoàn toàn. Nhắc lại nguyên tắc: không có đại từ nào "bắt buộc đổi", chỉ có đại từ phải trỏ đúng người.
Ngôi thứ ba he, she, it, they: thường giữ, nhưng không phải luôn giữ
Đại từ ngôi thứ ba trỏ vào người hoặc vật không tham gia cuộc nói chuyện gốc, nên trong đa số trường hợp nó vẫn trỏ vào người, vật đó khi kể lại. Linh said, "He is my cousin." thành Linh said (that) he was her cousin. Chữ he giữ nguyên, chỉ có my đổi thành her vì nó thuộc ngôi thứ nhất của Linh.
Ngoại lệ xuất hiện khi người được nhắc bằng ngôi thứ ba lại chính là người kể. Giả sử Linh nói với bạn của cô về bạn: "She is very funny." Khi bạn kể lại chuyện này với người khác, câu gián tiếp sẽ là Linh said (that) I was very funny. Chữ she thành I vì người được khen chính là người đang kể. Tương tự, nếu người được nhắc là người nghe lời kể, he hoặc she sẽ thành you.
Chữ it và they chỉ đồ vật hầu như luôn giữ nguyên: Phong said, "It doesn't work." thành Phong said (that) it didn't work. Tuy vậy, nếu câu gián tiếp đứng tách khỏi ngữ cảnh, người nghe sẽ không biết it là gì. Khi viết tóm tắt hay email báo lại, bạn nên thay it bằng danh từ cụ thể: Phong said (that) the printer didn't work. Đây không phải quy tắc ngữ pháp mà là thói quen viết rõ ràng, nhưng giáo viên chấm bài viết thường đánh giá cao.
Một điểm nhỏ nữa: they trong tiếng Anh hiện nay còn được dùng cho một người không rõ giới tính hoặc người không muốn được gọi bằng he, she. Khi kể lại lời ai đó mà bạn không biết giới tính, dùng they với động từ số nhiều là cách được chấp nhận rộng rãi trong cả tiếng Anh Anh lẫn Anh Mỹ.
Quy trình bốn bước kiểm đại từ cho mọi câu
Khi làm bài tập hoặc viết thật, bạn có thể đi theo bốn bước dưới đây. Lúc đầu sẽ chậm, nhưng sau vài chục câu bạn sẽ làm trong đầu mà không cần viết ra.
- Gạch chân mọi đại từ và tính từ sở hữu trong ngoặc kép: I, me, my, mine, myself, you, your, we, our, he, his, she, her, they, their. Đừng bỏ sót đại từ phản thân và đại từ sở hữu đứng một mình.
- Ghi tên người thật bên cạnh từng chữ vừa gạch. Ví dụ trong Nga said to Bao, "I will lend you my bike.": I = Nga, you = Bảo, my = của Nga.
- Xác định người kể và người nghe lời kể. Nếu đề bài không nói gì, mặc định người kể là người ngoài cuộc. Nếu câu dẫn có told me hoặc asked us, người kể nằm trong đó.
- Thay từng tên người bằng đại từ phù hợp từ góc nhìn người kể. Với ví dụ trên và người kể ngoài cuộc: Nga told Bao (that) she would lend him her bike. Nếu Bảo là người kể: Nga told me (that) she would lend me her bike.
Bước 2 là bước nhiều người bỏ qua vì thấy "hiển nhiên". Nhưng chính việc ghi tên người ra giấy giúp bạn tránh lỗi kinh điển là đổi you theo thói quen thành I trong khi người kể không hề là người nghe gốc. Khi câu có ba người trở lên, bước này gần như bắt buộc.
Câu hỏi thường gặp
Có phải lúc nào I cũng đổi thành he hoặc she không?
Không. I đổi thành he hoặc she khi người kể không phải người nói gốc. Nếu bạn kể lại lời chính mình đã nói, I giữ nguyên. Nếu người nói gốc nằm trong nhóm và bạn kể cho nhóm đó, cách gọi cũng có thể khác, nên luôn xác định người kể trước.
Khi nào you trong câu gốc giữ nguyên là you?
Khi người kể đang nói chuyện với đúng người nghe gốc. Ví dụ bạn nhắc lại cho Huy điều Mai đã nói với Huy, câu gián tiếp vẫn dùng you cho Huy. Đây là trường hợp đúng ngữ pháp và rất tự nhiên trong giao tiếp hằng ngày.
Đề bài không cho biết người kể là ai thì đổi thế nào?
Bạn mặc định người kể là một người ngoài cuộc và người nghe lời kể cũng là người ngoài cuộc. Khi đó I, we đổi sang ngôi thứ ba, you đổi theo người nghe gốc. Nếu câu dẫn có told me, asked us thì người kể nằm trong câu, phải đổi theo góc nhìn đó.
Có nên thay đại từ bằng tên riêng khi kể lại không?
Nên, nếu đại từ có thể bị hiểu nhầm, nhất là khi câu có hai người cùng giới. Ngữ pháp không bắt buộc, nhưng câu rõ nghĩa luôn được ưu tiên trong bài viết và email. Trong bài tập đổi câu trên lớp, giữ đại từ là đủ trừ khi đề yêu cầu khác.
Đổi said to me thành told me có bắt buộc không?
Không bắt buộc. Said to me vẫn đúng ngữ pháp, nhưng told me phổ biến và tự nhiên hơn khi có người nghe đi kèm. Lưu ý said không đi thẳng với tân ngữ: không viết said me mà phải là said to me hoặc told me.
Dùng they cho một người khi kể lại có được không?
Được. They chỉ một người khi không rõ giới tính hoặc người đó muốn được gọi như vậy là cách dùng được chấp nhận rộng rãi trong tiếng Anh hiện nay. Động từ đi kèm vẫn chia theo số nhiều, ví dụ they were, they have.