Trạng từ chỉ ngày như now, today, tonight, yesterday, tomorrow được đổi trong câu gián tiếp vì chúng tính theo ngày của người nói, còn câu kể lại tính theo ngày của người kể. Khi hai ngày đó khác nhau, giữ nguyên trạng từ sẽ làm sai mốc thời gian; khi trùng nhau, không cần đổi.
Bài này tập trung vào nhóm trạng từ quanh một ngày: bây giờ, hôm nay, tối nay, sáng nay, hôm qua, tối qua, ngày mai. Nhóm khoảng thời gian dài hơn như ago, next week, last month có bài riêng trong danh mục. Mỗi trạng từ có bảng đổi, ví dụ và chỗ hay sai.
Vì sao trạng từ chỉ ngày phải đổi
Hãy hình dung thứ Hai, Hà nói với bạn: "I'm going to the dentist tomorrow." Chữ tomorrow ở đây là thứ Ba. Đến thứ Sáu bạn kể lại cho một người bạn. Nếu bạn viết Ha said she was going to the dentist tomorrow, người nghe sẽ hiểu "ngày mai" tính từ thứ Sáu, tức thứ Bảy. Sai mất bốn ngày chỉ vì một chữ.
Vì vậy các sách ngữ pháp đưa ra bảng đổi: tomorrow thành the next day hoặc the following day. Câu đúng là Ha said (that) she was going to the dentist the next day. Cụm the next day tính theo ngày Hà nói, nên dù kể vào thứ Sáu hay tháng sau thì vẫn chỉ đúng thứ Ba.
Nhưng bảng đổi chỉ là đáp án cho tình huống mặc định: người kể kể lại vào một ngày khác, sau đó khá lâu. Bản chất của việc đổi là tính lại mốc ngày theo góc nhìn người kể. Nếu bạn kể lại ngay trong thứ Hai, tomorrow vẫn là thứ Ba từ góc nhìn của bạn, và câu Ha said (that) she's going to the dentist tomorrow hoàn toàn đúng. Nếu bạn kể vào chính thứ Ba, câu tự nhiên nhất là Ha said (that) she was going to the dentist today. Hiểu được điều này, bạn sẽ không bị bất ngờ khi gặp câu hỏi đòi giữ nguyên hoặc đổi sang một trạng từ "lạ".
Bảng đổi trạng từ chỉ ngày (tình huống mặc định)
Bảng áp dụng khi lời kể diễn ra vào một ngày khác với ngày câu gốc được nói ra. Những ô có hai, ba lựa chọn nghĩa là các cách đều đúng; sắc thái khác nhau rất ít.
| Câu trực tiếp | Câu gián tiếp | Ghi chú |
|---|---|---|
| now | then / at that time / at that moment | then hay dùng nhất trong bài tập |
| today | that day | Không viết "the day" |
| tonight | that night | this evening thành that evening |
| this morning / this afternoon | that morning / that afternoon | this luôn thành that trong cụm thời gian |
| yesterday | the day before / the previous day | Không viết "the last day" |
| last night | the night before / the previous night | yesterday morning thành the previous morning |
| tomorrow | the next day / the following day / the day after | Không viết "the tomorrow" |
| tomorrow morning | the next morning / the following morning | |
| the day after tomorrow | two days later / in two days' time | Tính từ ngày câu gốc được nói |
| the day before yesterday | two days before / two days earlier |
Hai cách trong mỗi ô không phải "một đúng một sai". The day before và the previous day cùng nghĩa, the previous day hơi trang trọng hơn nên hay gặp trong văn viết. The next day và the following day cũng vậy. Khi làm trắc nghiệm, nếu đáp án có cả hai thì thường đề bài cho các phương án khác sai ở chỗ khác.
Now: then, at that time hay at that moment
Now trỏ vào đúng thời điểm người nói mở miệng. Khi kể lại sau đó, bạn cần một từ trỏ vào "thời điểm ấy": then, at that time hoặc at that moment. Phuong said, "I'm busy now." thành Phuong said (that) she was busy then, hoặc (that) she was busy at that moment.
Trong nhiều câu, bạn có thể bỏ hẳn now mà nghĩa không đổi, vì thì quá khứ tiếp diễn hoặc ngữ cảnh đã nói rõ "lúc đó". Phuong said (that) she was busy là câu tự nhiên trong giao tiếp. Trong bài tập đổi câu, giáo viên thường mong bạn ghi rõ then, nên đừng bỏ khi làm bài kiểm tra.
Một chỗ cần cẩn thận: now trong câu gốc đôi khi không chỉ thời điểm mà mang nghĩa "giờ thì, như vậy thì" để chuyển ý, ví dụ "Now, let me explain the rules." Chữ now kiểu này không có giá trị thời gian nên khi kể lại thường bỏ đi, không đổi thành then. Với câu mệnh lệnh như "Leave now!", khi kể lại bạn có thể dùng told him to leave immediately hoặc told him to leave at once; nhiều người cũng chấp nhận told him to leave then, nhưng câu đó nghe kém tự nhiên. Cấu trúc kể lại mệnh lệnh có danh mục riêng; ở đây chỉ lưu ý chữ now.
Today, tonight, this morning: chữ this và to- đều thành that
Ba trạng từ này cùng một nhóm vì chúng đều chỉ "ngày của người nói". Today thành that day, tonight thành that night, this morning thành that morning. Ví dụ: Kien said, "I have two exams today." thành Kien said (that) he had two exams that day. Tram said, "We're having a party tonight." thành Tram said (that) they were having a party that night.
Lỗi hay gặp là viết the day thay cho that day. Câu He said he had two exams the day không đúng ngữ pháp vì the day cần thêm thông tin xác định. Cũng không viết this day, vì this vẫn trỏ về phía người kể.
Khi thời gian kể lại vẫn nằm trong cùng ngày, bạn giữ nguyên các trạng từ này. Buổi trưa, bạn kể với mẹ: Kien said (that) he has two exams today. Đây là câu đúng và tự nhiên hơn hẳn so với that day, vì that day sẽ khiến người nghe tưởng bạn đang nói về một ngày khác. Riêng tonight có một điểm lưu ý: nếu bạn kể lại vào sáng hôm sau, buổi tối ấy đã trôi qua và trở thành last night từ góc nhìn của bạn: Tram said (that) they were having a party last night. Câu này đúng logic thời gian, dù không khớp với bảng đổi. Đây là cách đổi theo thực tế thời gian chứ không theo bảng, và nó được chấp nhận vì nghĩa rõ ràng.
Yesterday và last night: the day before, không phải the last day
Yesterday trong câu gốc là ngày trước ngày người nói. Khi kể lại, bạn cần một cụm chỉ "ngày trước đó": the day before hoặc the previous day. Son said, "I lost my wallet yesterday." thành Son said (that) he had lost his wallet the day before. Ở đây thì quá khứ đơn lost lùi thành quá khứ hoàn thành had lost; trong văn nói, nhiều người giữ lost khi thứ tự sự việc đã rõ, và cách đó cũng được chấp nhận.
Lỗi điển hình của người Việt là dịch "hôm trước" thành the last day. Trong tiếng Anh, the last day nghĩa là "ngày cuối cùng" (của khoá học, của tháng, của kỳ nghỉ), hoàn toàn khác nghĩa. Câu He said he had lost his wallet the last day sẽ khiến người nghe hỏi lại "ngày cuối cùng của cái gì?".
Last night theo cùng nguyên tắc: the night before hoặc the previous night. Yesterday morning thành the previous morning hoặc the morning before. Một tình huống hay gặp trong đời: hôm nay bạn kể lại lời một người nói hôm qua, mà người đó nhắc đến "hôm qua" của họ. Khi đó "hôm qua" của họ là hôm kia của bạn, và câu tự nhiên nhất là Son said (that) he had lost his wallet the day before yesterday, hoặc gọn hơn two days ago. Bảng đổi trong sách không liệt kê trường hợp này vì nó là kết quả của phép tính mốc ngày, không phải một quy tắc riêng.
Khi biết rõ ngày: gọi thẳng tên ngày cho người nghe khỏi tính
Các cụm như the next day, the day before buộc người nghe phải tự tính từ mốc câu gốc. Trong bài tập, đó là đáp án được mong đợi. Nhưng khi viết email, báo cáo hay kể chuyện thật, nếu bạn biết chính xác ngày đó, gọi thẳng tên ngày thường rõ hơn nhiều. Mr Quan said, "The shipment will arrive tomorrow." nói vào thứ Hai, bạn báo lại vào thứ Năm: Mr Quan said (that) the shipment would arrive on Tuesday. Người đọc không cần biết ông Quân nói hôm nào vẫn hiểu đúng.
Cách này đặc biệt hữu ích khi có nhiều mốc thời gian trong một đoạn kể. Một đoạn có ba lần the next day và hai lần the day before rất dễ làm người đọc rối, còn ghi on Tuesday, on Wednesday thì ai cũng theo kịp. Với ngày tháng, tiếng Anh Anh hay viết on 12 March, tiếng Anh Mỹ hay viết on March 12; cả hai đều đúng, chỉ cần nhất quán trong một bài.
Lưu ý duy nhất: nếu đề bài yêu cầu "đổi sang câu gián tiếp" mà không cho ngày cụ thể, bạn đừng tự bịa ra tên ngày. Lúc đó dùng cụm theo bảng là cách đúng.
Quy trình ba bước tính lại mốc ngày
Khi gặp một câu có trạng từ chỉ ngày mà không chắc nên đổi hay giữ, bạn làm theo ba bước. Cách này áp dụng được cả cho bài tập lẫn khi nói thật.
- Xác định ngày câu gốc được nói. Bài tập thường không ghi, nên bạn mặc định là "một ngày nào đó trước đây". Trong đời thật, bạn biết rõ ngày đó: hôm qua, sáng nay, tuần trước.
- Xác định ngày bạn đang kể. Nếu trùng với ngày câu gốc, giữ nguyên trạng từ. Nếu khác, chuyển sang bước 3.
- Đổi trạng từ thành cụm tính theo ngày câu gốc (that day, the next day, the day before), hoặc tính hẳn sang ngày theo góc nhìn của bạn (today, yesterday, on Tuesday). Cả hai cách đều đúng; cách thứ hai tự nhiên hơn khi nói chuyện, cách thứ nhất là đáp án mà bài tập trên lớp thường mong đợi.
Ví dụ giả định áp dụng cả ba bước: thứ Tư, anh Lâm nhắn "I'll send the file tomorrow." Thứ Năm bạn báo lại cho trưởng nhóm. Ngày câu gốc là thứ Tư, ngày kể là thứ Năm, tomorrow của anh Lâm chính là hôm nay của bạn. Câu tự nhiên nhất là Lam said (that) he would send the file today. Nếu bạn viết theo bảng, Lam said (that) he would send the file the next day, câu vẫn đúng nhưng người đọc phải tự tính.
Nếu bạn báo lại ngay trong thứ Tư, chữ tomorrow giữ nguyên: Lam said (that) he'll send the file tomorrow, hoặc lùi thì thành he would send the file tomorrow. Cả hai đều được chấp nhận; giữ will nhấn mạnh lời hứa vẫn đang có hiệu lực.
Câu hỏi thường gặp
Now trong câu gián tiếp đổi thành then hay at that time?
Cả hai đều đúng, cùng với at that moment. Then ngắn và hay dùng nhất trong bài tập. At that time và at that moment rõ nghĩa hơn khi câu dài. Trong giao tiếp, nhiều khi bạn bỏ hẳn now vì thì của động từ đã cho biết là lúc đó.
Yesterday đổi thành the day before hay the previous day thì đúng hơn?
Hai cách đều đúng và cùng nghĩa. The previous day hơi trang trọng hơn nên hay gặp trong văn viết, the day before phổ biến trong văn nói. Tránh viết the last day vì cụm đó nghĩa là ngày cuối cùng, không phải hôm trước.
Kể lại ngay trong ngày thì có cần đổi today không?
Không cần. Khi lời kể diễn ra cùng ngày với câu gốc, today vẫn đúng từ góc nhìn người kể nên giữ nguyên. Đổi thành that day lúc này lại khiến người nghe tưởng bạn nói về một ngày khác. Bảng đổi chỉ dành cho tình huống kể vào ngày khác.
Tomorrow có thể đổi thành the following day không?
Có. The next day, the following day và the day after đều đúng. The following day nghe hơi trang trọng hơn. Không viết the tomorrow hay the next tomorrow. Nếu biết rõ ngày, bạn cũng có thể gọi thẳng tên ngày, ví dụ on Tuesday.
Tonight khi kể lại vào sáng hôm sau thì dùng gì?
Bạn có thể dùng that night theo bảng, hoặc last night theo góc nhìn của mình vì buổi tối đó đã qua. Cả hai đều đúng. Last night tự nhiên hơn khi nói chuyện; that night an toàn hơn trong bài tập đổi câu trên lớp.
Bảng đổi trạng từ có phải quy tắc cứng không?
Không. Bảng là đáp án cho tình huống mặc định, khi người kể kể vào một ngày khác và không nói rõ ngày nào. Bản chất là tính lại mốc thời gian theo người kể. Bài tập trên lớp thường theo bảng, còn khi nói thật bạn tính theo thực tế.