You và we là hai đại từ dễ đổi sai nhất trong câu gián tiếp, vì mỗi chữ có nhiều nghĩa: you có thể là một người, cả nhóm, hoặc "người ta" nói chung; we có thể gồm hoặc không gồm người nghe, có khi chỉ cả một công ty. Đổi đúng hay sai phụ thuộc vào việc bạn đọc ra nghĩa nào trước khi đổi.
Bài này đi qua từng nghĩa, mỗi nghĩa có ví dụ trực tiếp và gián tiếp đặt cạnh nhau. Cách xác định người nói, người nghe, người kể nói chung đã có trong bài về đại từ nhân xưng; ở đây tập trung vào những chỗ hai chữ này làm khó người học.
Vì sao you và we cần được tách riêng
Tiếng Việt có hệ thống xưng hô rất chi tiết: "bạn", "các bạn", "anh chị", "người ta", "chúng ta", "chúng mình", "bọn em". Chỉ cần nghe từ là biết một người hay nhiều người, có tính người nghe vào không. Tiếng Anh dồn hết vào hai chữ you và we. Vì vậy cùng một câu tiếng Anh, người Việt khi đọc phải tự "dịch ngược" ra nghĩa cụ thể rồi mới đổi được sang câu gián tiếp.
Ví dụ ngắn: giáo viên nói với cả lớp "You have ten minutes left." Nếu bạn là một học sinh trong lớp và kể lại cho bố mẹ, câu đúng là The teacher said (that) we had ten minutes left. Rất nhiều học sinh viết The teacher told me I had ten minutes left, câu này đúng ngữ pháp nhưng sai sự việc, vì lời nhắc dành cho cả lớp chứ không riêng mình. Trong bài kiểm tra trắc nghiệm, đây là loại phương án gây nhiễu rất hay gặp.
Với we, chuyện còn tinh tế hơn. Câu "We're leaving now." do một cô gái nói với bạn có thể là "nhóm mình (không có bạn) về đây" hoặc "chúng ta (cả bạn) về thôi". Khi kể lại, bạn phải biết mình có thuộc nhóm "we" hay không để chọn they hay we. Các phần sau đi lần lượt từng trường hợp.
You số ít hay số nhiều: nhìn vào người nghe gốc
Cách duy nhất để biết you là một người hay nhiều người là nhìn ngữ cảnh: ai đang nghe câu gốc. Câu dẫn trong bài tập thường cho manh mối như said to the class, told the students, said to his wife. Khi you chỉ nhiều người, câu gián tiếp dùng they, them, their nếu người kể không thuộc nhóm, và we, us, our nếu người kể nằm trong nhóm.
Ví dụ với người kể ngoài cuộc: The guide said to the tourists, "You must stay together." thành The guide told the tourists (that) they had to stay together. Chú ý must chỉ nghĩa bắt buộc thường được kể lại bằng had to, nhưng giữ must cũng được chấp nhận; phần động từ khuyết thiếu có bài riêng trong danh mục lùi thì. Nếu người kể là một du khách trong đoàn: The guide told us (that) we had to stay together.
Tân ngữ và từ sở hữu đi theo cùng nhịp: The coach said to the players, "I'm proud of you and your effort." thành The coach told the players (that) he was proud of them and their effort. Nếu một cầu thủ kể: The coach told us (that) he was proud of us and our effort.
Khi câu gốc dùng you guys, you all hoặc you two trong văn nói, nghĩa số nhiều đã rõ. Khi kể lại, bạn thường bỏ phần thân mật đi: "You two are late again." thành She told the two of them (that) they were late again, hoặc gọn hơn She told Minh and Tuan (that) they were late again.
You chỉ "người ta" nói chung: thường giữ nguyên
Tiếng Anh hay dùng you để chỉ người nói chung, giống "người ta" hoặc "mình" trong tiếng Việt: You can't learn a language in a week. Ở đây you không chỉ người nghe nào cả. Khi kể lại, bạn giữ nguyên you vì nó vẫn chỉ "người nói chung" từ góc nhìn của người kể: My uncle said (that) you can't learn a language in a week, hoặc lùi thì thành you couldn't learn a language in a week. Cả hai đều chấp nhận được; câu giữ thì hiện tại nhấn mạnh rằng người kể vẫn coi đó là điều đúng.
Lỗi hay gặp là đổi you chung chung thành I hoặc he theo phản xạ. My uncle told me (that) I couldn't learn a language in a week biến một nhận xét chung thành lời phán về riêng người kể, nghe như ông chú đang chê cháu. Khi đổi câu, bạn đọc lại câu gốc và tự hỏi: có thay you bằng "người ta" mà nghĩa không đổi không? Nếu có, đó là you chung chung.
Trong văn viết trang trọng, một số người thay you chung chung bằng one hoặc people khi kể lại: He said (that) one could not learn a language in a week, He said (that) people could not learn a language in a week. Cách này đúng nhưng không bắt buộc, và one nghe khá cứng trong giao tiếp hằng ngày. Trong bài tập đổi câu, giữ you là cách an toàn nhất.
We có gồm người nghe hay không: bảng các tình huống
Bảng dưới lấy cùng một câu gốc "We will finish the project on time." do chị Hằng nói, rồi xét ai kể lại. Mục đích là để bạn thấy câu gián tiếp thay đổi theo vị trí của người kể đối với nhóm "we".
| Tình huống | Câu gián tiếp | Giải thích |
|---|---|---|
| Người kể ngoài nhóm, kể cho người ngoài | Hang said (that) they would finish the project on time. | Nhóm không có người kể nên dùng they |
| Người kể là thành viên nhóm | Hang said (that) we would finish the project on time. | Người kể thuộc nhóm nên giữ we |
| Người kể nói với một thành viên nhóm (không phải mình) | Hang said (that) you would finish the project on time. | Người nghe lời kể thuộc nhóm, người kể thì không; dùng you, thường kèm ngữ cảnh rõ ràng |
| We chỉ cả công ty của Hằng | Hang said (that) the company would finish the project on time. | Thay we bằng danh từ cụ thể để rõ nghĩa |
| Không rõ nhóm gồm những ai | Hang said (that) her team would finish the project on time. | Dùng cụm danh từ giúp người nghe khỏi đoán |
Hàng thứ ba hiếm gặp trong bài tập nhưng có thật trong công việc: bạn báo lại với một đồng nghiệp trong nhóm của Hằng rằng Hằng đã hứa với khách. Nếu dễ gây nhầm, thêm cụm làm rõ như you and your team.
Với will trong câu gốc, bảng dùng would khi kể lại sau đó. Nếu dự án vẫn chưa xong và lời hứa vẫn còn giá trị lúc kể, giữ will cũng được chấp nhận.
All of you, both of us, you and I: các cụm có số lượng
All of you. The principal said to the students, "All of you should be proud." thành The principal told the students (that) all of them should be proud, hoặc (that) they should all be proud. Nếu người kể là học sinh: The principal told us (that) we should all be proud. Vị trí của all có thể đổi từ "all of us" sang "we ... all" mà nghĩa không đổi.
Both of us, both of you. Linh said to Kha, "Both of us made mistakes." do người ngoài kể: Linh told Kha (that) both of them had made mistakes. Nếu Kha kể: Linh told me (that) both of us had made mistakes.
You and I. Vu said to Dao, "You and I should talk." do người ngoài kể: Vu told Dao (that) the two of them should talk, hoặc (that) they should talk. Nếu Đào kể: Vu told me (that) we should talk. Cụm you and I gộp lại thành một đại từ số nhiều ở câu gián tiếp.
Each of you, none of us. "Each of you will get a certificate." nói với cả lớp, người kể là học sinh: The teacher said (that) each of us would get a certificate. "None of us knew the answer." do bạn của bạn nói, người kể ngoài nhóm: She said (that) none of them had known the answer.
We dùng thay cho you: lối nói của y tá, giáo viên, người phục vụ
Có một cách dùng we ít được dạy ở trường nhưng hay nghe trong phim và đời sống: người nói dùng we nhưng thật ra chỉ người nghe. Y tá hỏi bệnh nhân "How are we feeling today?", giáo viên mầm non nói "We don't throw toys, do we?". Nghĩa thật là "bạn thấy trong người thế nào", "con không được ném đồ chơi". Cách nói này mang sắc thái vỗ về, đôi khi bị coi là kẻ cả khi dùng với người lớn.
Khi kể lại, bạn đổi theo nghĩa thật chứ không theo hình thức chữ. Nếu chính bạn là bệnh nhân: The nurse asked (me) how I was feeling. Không viết The nurse asked how we were feeling, vì câu đó khiến người nghe tưởng y tá hỏi thăm cả bạn lẫn y tá. Nếu kể về người khác: The nurse asked Mr Hai how he was feeling. Chữ today ở câu gốc có thể giữ hoặc đổi thành that day tuỳ ngày kể, như bài về trạng từ chỉ ngày trong danh mục đã trình bày.
Trường hợp này cho thấy một điều quan trọng: trước khi đổi bất kỳ đại từ nào, bạn phải đọc ra người thật mà nó trỏ vào. Hình thức chữ we không quyết định câu gián tiếp; nghĩa mới quyết định. Cấu trúc câu hỏi gián tiếp (trật tự từ, bỏ trợ động từ) thuộc danh mục câu hỏi gián tiếp; ở đây chỉ bàn chọn đại từ.
Bốn câu hỏi đọc nghĩa you và we trước khi đổi
Thay vì học thuộc từng trường hợp, bạn có thể đặt bốn câu hỏi theo thứ tự dưới đây cho mỗi chữ you hoặc we trong câu gốc. Đến câu hỏi nào có câu trả lời rõ thì dừng và đổi theo đó.
- Chữ này có chỉ người cụ thể không, hay chỉ "người ta" nói chung? Nếu là người nói chung, giữ you (hoặc dùng people), không đổi theo người kể.
- Nếu chỉ người cụ thể, đó là một người hay nhiều người? Dựa vào câu dẫn và ngữ cảnh: nói với một bạn hay với cả lớp, cả đội, cả gia đình.
- Với we: nhóm đó gồm những ai, có người nghe không? Với you số nhiều: nhóm đó có người kể không?
- Người kể có nằm trong nhóm ấy không, và người nghe lời kể có nằm trong nhóm ấy không? Người kể trong nhóm thì dùng we, us, our; người nghe lời kể trong nhóm thì dùng you; cả hai đều ngoài thì dùng they hoặc một cụm danh từ.
Bốn câu hỏi nghe có vẻ dài, nhưng sau một thời gian luyện bạn sẽ trả lời trong vài giây. Điều quan trọng là thói quen dừng lại hỏi trước khi đổi, thay vì để tay tự viết theo phản xạ "you thành I, we thành they".
Với bài tập trắc nghiệm, câu hỏi 2 và 4 thường là chỗ đề bài cài bẫy: câu dẫn có told us hoặc said to the class chính là manh mối để chọn đại từ số nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên nói you với cả lớp, khi kể lại nên dùng I hay we?
Dùng we nếu bạn là học sinh trong lớp đó, vì lời nói dành cho cả lớp. Dùng I hoặc me chỉ khi giáo viên nói riêng với bạn. Nếu bạn không ở trong lớp, dùng they hoặc the students. Chọn sai số ít hay số nhiều sẽ làm sai sự việc dù câu đúng ngữ pháp.
You chỉ người nói chung có phải đổi thành one không?
Không bắt buộc. You chung chung thường được giữ nguyên khi kể lại vì nó vẫn chỉ người nói chung. One hoặc people là lựa chọn trang trọng hơn, đúng ngữ pháp nhưng ít dùng trong giao tiếp. Trong bài tập, giữ you là cách an toàn.
Làm sao biết we có gồm người nghe hay không?
Bạn dựa vào ngữ cảnh: ai đang ở trong nhóm hành động. Nếu câu gốc là lời rủ hay kế hoạch chung với người nghe, we gồm người nghe. Nếu người nói đang thông báo việc của nhóm mình, we thường không gồm người nghe. Khi kể lại, nếu không chắc, dùng cụm danh từ như her team, his family.
We chỉ một công ty thì kể lại dùng it hay they?
Cả hai đều gặp. Tiếng Anh Mỹ thường dùng it với động từ số ít cho công ty; tiếng Anh Anh hay dùng they với động từ số nhiều. Cách rõ nhất là gọi thẳng tên hoặc dùng the company. Trong một bài viết, chọn một cách rồi giữ nhất quán.
Có thể giữ nguyên you khi kể lại cho chính người nghe gốc không?
Có. Nếu bạn đang nói chuyện với đúng người hoặc nhóm người đã nghe câu gốc, you giữ nguyên, ví dụ You were told that you had to stay together. Đây là cách dùng tự nhiên, không phải lỗi quên đổi đại từ.
All of you khi kể lại có bắt buộc giữ cấu trúc all of không?
Không. All of them và they all, all of us và we all đều đúng và cùng nghĩa. Bạn chọn cách nào nghe tự nhiên hơn trong câu. Lưu ý vị trí của all: đứng sau be và sau trợ động từ đầu tiên, ví dụ they were all, we should all.