Câu gián tiếp có hai người cùng giới rất dễ mơ hồ, vì cả hai đều thành he hoặc she, và người đọc không biết him, his chỉ ai. Ngữ pháp không cấm những câu như vậy, nhưng trong bài viết, email và báo cáo, câu mơ hồ là câu hỏng.
Bài này giải thích vì sao mơ hồ xuất hiện, chỗ nào ngữ pháp tự giúp bạn phân biệt, và năm cách sửa: dùng tên riêng, dùng danh từ chỉ vai, dùng đại từ phản thân, tách câu, và chọn động từ tường thuật khác. Cách đổi từng ngôi đã có trong các bài khác cùng danh mục.
Những ví dụ trong bài đều là ví dụ giả định với tên người Việt viết không dấu trong câu tiếng Anh, đúng như cách bạn sẽ viết khi kể lại cho đồng nghiệp hay thầy cô nước ngoài. Lỗi mơ hồ thường không bị bắt trong bài kiểm tra ngữ pháp, nhưng lại là thứ người đọc thật nhận ra đầu tiên.
Mơ hồ sinh ra từ đâu
Trong câu trực tiếp, mỗi người có một chữ riêng: người nói là I, người nghe là you. Hai chữ này không bao giờ lẫn nhau. Khi chuyển sang gián tiếp với người kể ngoài cuộc, cả I lẫn you đều có thể thành ngôi thứ ba. Nếu hai người khác giới, he và she vẫn tách bạch. Nhưng nếu cùng giới, cả hai thành he, hoặc cả hai thành she, và sự phân biệt vốn có biến mất.
Ví dụ giả định: Phat said to Hoang, "I think you should apologise to your father." Đổi máy móc: Phat told Hoang (that) he thought he should apologise to his father. Người đọc dừng lại: ai nghĩ? ai nên xin lỗi? xin lỗi bố của ai? Về logic, có thể đoán được người nghĩ là Phát vì Phát là người nói, nhưng chữ he thứ hai và chữ his thì mở ra nhiều cách hiểu.
Tiếng Việt cũng có vấn đề này nhưng nhẹ hơn, vì người Việt hay lặp tên hoặc dùng các từ như "anh ấy", "cậu kia", "ông bố". Tiếng Anh viết chuẩn thì lại không ưa lặp tên, nên người học Việt Nam thường rơi vào thế khó: giữ đại từ thì mơ hồ, lặp tên thì sợ bị chê văn kém. Thực tế, người viết tiếng Anh giỏi vẫn lặp tên khi cần rõ nghĩa; chỉ là họ làm có chọn lọc, không lặp tràn lan.
Chỗ ngữ pháp tự giúp bạn: him và himself
Trước khi sửa, bạn nên biết một quy tắc ngữ pháp làm giảm bớt mơ hồ: trong cùng một mệnh đề, đại từ tân ngữ him, her không thể chỉ chính chủ ngữ của mệnh đề đó; nếu muốn chỉ chủ ngữ, tiếng Anh bắt buộc dùng đại từ phản thân himself, herself.
Vì vậy câu Phat said (that) he would help him chắc chắn nói về hai người khác nhau: he và him không thể là cùng một người. Còn Phat said (that) he would help himself thì he và himself là cùng một người. Người đọc vẫn có thể phải đoán he là Phát hay ai khác, nhưng ít ra quan hệ giữa he và him đã rõ.
Quy tắc này chỉ hoạt động trong cùng một mệnh đề. Câu Phat told Hoang (that) he should call him có hai mệnh đề: Phat told Hoang và he should call him. Trong mệnh đề sau, he và him là hai người khác nhau, nhưng ai là ai thì không rõ: Hoàng nên gọi cho Phát, hay Phát nên gọi cho Hoàng, hay một trong hai nên gọi cho người thứ ba? Đây là lúc phải dùng các cách sửa ở phần sau.
Với từ sở hữu his, her thì ngữ pháp không giúp gì, vì his có thể chỉ chủ ngữ hoặc chỉ người khác. He apologised to his father có thể là bố của chính người đó hoặc bố của một người khác đã nhắc trước. Muốn nhấn mạnh là của chính chủ ngữ, tiếng Anh dùng his own.
Năm cách sửa câu gián tiếp mơ hồ
Cách 1 — dùng tên riêng ở chỗ dễ lẫn nhất. Không cần thay mọi đại từ, chỉ thay chữ gây mơ hồ. Phat told Hoang (that) he thought Hoang should apologise to his father. Giờ người nên xin lỗi rõ là Hoàng, và his father gần như chắc chắn là bố Hoàng vì đứng ngay sau. Muốn chắc chắn hơn nữa: to his own father.
Cách 2 — dùng danh từ chỉ vai. Thay đại từ bằng các cụm như the teacher, the customer, his friend, the older boy. The manager told the new employee (that) the employee should check the report before sending it. Cách này hợp với văn bản công việc, nơi vai trò quan trọng hơn tên người.
Cách 3 — dùng đại từ phản thân hoặc own. Khi muốn nhấn mạnh hành động hướng về chính chủ ngữ: Hoang said (that) he would fix the bike himself rõ hơn he would fix the bike khi trước đó có nhắc người khác hứa sửa giúp.
Cách 4 — tách thành hai câu. Một câu gián tiếp dài với bốn đại từ có thể tách đôi: Phat spoke to Hoang about the argument at home. He told Hoang (that) he should apologise to his father. Câu mở đầu dựng sẵn bối cảnh để người đọc hiểu các đại từ sau.
Cách 5 — chọn động từ tường thuật làm thay việc đổi đại từ. Nhiều động từ tường thuật cho phép bỏ bớt đại từ. Phat advised Hoang to apologise to his father gọn và rõ hơn nhiều so với Phat told Hoang (that) he thought he should apologise to his father. Cấu trúc của các động từ như advise, offer, promise có danh mục riêng trên trang; ở đây chỉ lưu ý rằng chúng là công cụ tốt để tránh mơ hồ.
They và it cũng có thể mơ hồ
Mơ hồ không chỉ xảy ra với he và she. Chữ they có thể chỉ một nhóm người, nhiều đồ vật, hoặc (trong tiếng Anh hiện nay) một người không rõ giới tính. Khi câu kể có cả một nhóm người lẫn nhiều đồ vật, they dễ trỏ nhầm. Ví dụ giả định: The parents said, "The teachers gave us the new books, but they are too heavy for the children." Kể lại máy móc: The parents said (that) the teachers had given them the new books, but (that) they were too heavy for the children. Chữ they thứ hai là sách hay giáo viên? Về logic thì là sách, nhưng người đọc vẫn phải dừng lại. Sửa: but (that) the books were too heavy for the children.
Chữ it có vấn đề tương tự khi câu gốc nhắc nhiều vật số ít. "The printer is next to the copier, but it doesn't work." đã mơ hồ ngay từ câu gốc; khi kể lại, đây là dịp tốt để làm rõ: She said (that) the printer, which was next to the copier, didn't work. Người kể không có nghĩa vụ giữ nguyên sự mơ hồ của người nói, miễn là bạn chắc chắn về ý người nói. Nếu không chắc, đừng tự đoán; giữ nguyên đại từ hoặc hỏi lại người nói trước khi báo lại.
Còn they chỉ một người: khi đoạn kể đã có một nhóm người được gọi là they, dùng thêm they cho một cá nhân sẽ dễ gây rối. Lúc đó nên gọi người ấy bằng tên hoặc danh từ chỉ vai như the applicant, the student.
Khi có ba người trở lên
Kể lại cuộc trò chuyện nhóm là nơi mơ hồ dễ xuất hiện nhất. Ví dụ giả định: trong buổi họp lớp, Quyên nói với Thảo về Nhi: "I told her you were coming." Người kể ngoài cuộc viết: Quyen told Thao (that) she had told her (that) she was coming. Ba chữ she/her chỉ ba người khác nhau, và câu gần như không thể hiểu nổi.
Cách viết rõ: Quyen told Thao (that) she had told Nhi (that) Thao was coming. Chỉ cần thay hai chỗ bằng tên, câu trở nên dễ đọc ngay. Chữ she còn lại là Quyên, người đọc hiểu được vì Quyên là chủ ngữ của mệnh đề chính và cũng là người nói.
Một quy tắc ngón tay cái hữu ích: trong một câu, mỗi đại từ he hoặc she chỉ nên chỉ một người duy nhất. Nếu đã dùng she cho Quyên, thì những người nữ khác trong câu nên được gọi bằng tên hoặc danh từ. Không phải sách ngữ pháp nào cũng nêu quy tắc này, vì nó thuộc về kỹ năng viết rõ ràng chứ không phải ngữ pháp; nhưng giáo viên dạy viết và biên tập viên tiếng Anh đều áp dụng.
Trong văn nói, người kể còn có thể dùng ngữ điệu, cử chỉ, hoặc chen một chữ giải thích như "she, I mean Nhi". Khi viết, bạn không có những công cụ đó, nên phải chọn từ cẩn thận hơn.
Quy trình đọc lại để bắt câu mơ hồ
Sau khi viết một đoạn có nhiều câu gián tiếp, bạn đọc lại theo bốn bước. Quy trình này mất chưa tới một phút cho mỗi đoạn và bắt được phần lớn lỗi.
- Khoanh tròn mọi đại từ ngôi thứ ba: he, him, his, she, her, hers, they, them, their.
- Với mỗi chữ, ghi tên người mà bạn định chỉ. Nếu một chữ có thể ghi hai tên, đánh dấu chữ đó.
- Với mỗi chữ đã đánh dấu, chọn một trong năm cách sửa ở trên. Ưu tiên cách thay ít chữ nhất: thường chỉ cần một tên riêng là đủ.
- Đọc lại cả đoạn như một người không biết câu chuyện. Nếu vẫn phải dừng lại đoán, sửa tiếp; nếu đọc trôi, dừng ở đó, đừng thay thêm tên vì đoạn văn sẽ nặng nề.
Bước 4 quan trọng để tránh cực ngược lại: lặp tên quá nhiều. Đoạn văn mà câu nào cũng lặp Phat và Hoang sẽ đọc như văn bản pháp lý. Mục tiêu là đủ rõ, không phải tuyệt đối không có đại từ.
Trong bài tập đổi câu trên lớp, đề thường chỉ có một câu ngắn và đáp án dùng đại từ theo bảng. Bạn không cần thay tên trong bài tập trừ khi đề yêu cầu; quy trình trên dành cho bài viết và giao tiếp thật.
Câu hỏi thường gặp
Câu gián tiếp có hai người cùng giới thì có sai ngữ pháp không?
Không sai ngữ pháp. Câu như Phat told Hoang he should call him vẫn đúng cấu trúc, chỉ là mơ hồ về nghĩa. Trong bài tập đổi câu, đáp án thường giữ đại từ. Trong bài viết và email, bạn nên sửa cho rõ bằng tên riêng hoặc danh từ chỉ vai.
He và him trong cùng một mệnh đề có thể là cùng một người không?
Không. Trong cùng một mệnh đề, nếu tân ngữ chỉ chính chủ ngữ thì tiếng Anh bắt buộc dùng đại từ phản thân himself. Vì vậy he would help him luôn là hai người khác nhau, còn he would help himself là một người.
Lặp tên riêng nhiều lần có bị coi là văn kém không?
Lặp có chọn lọc thì không. Người viết tiếng Anh giỏi vẫn dùng tên ở chỗ dễ lẫn để câu rõ nghĩa. Chỉ lặp tràn lan, câu nào cũng nhắc tên dù không cần, mới làm văn nặng nề. Mục tiêu là đủ rõ để người đọc không phải đoán.
His own khác his ở điểm nào?
His có thể chỉ chủ ngữ hoặc một người nam khác đã nhắc trước. His own nhấn mạnh là của chính chủ ngữ, loại bỏ cách hiểu kia. Khi kể lại câu có hai người nam và một vật sở hữu, his own là cách gọn để chỉ rõ chủ nhân.
Dùng the former và the latter có giúp tránh mơ hồ không?
Có, nhưng hai cụm này khá trang trọng và buộc người đọc nhìn lại câu trước để biết ai là người trước, ai là người sau. Trong văn viết học thuật thì phù hợp; trong email và lời kể thường ngày, dùng tên riêng hoặc danh từ chỉ vai dễ đọc hơn.
Có nên đổi sang động từ như advise, offer để tránh mơ hồ không?
Nên, khi ý câu gốc khớp với động từ đó. Advise somebody to do something hay offer to do something bỏ bớt được một mệnh đề và vài đại từ, nên câu gọn và rõ hơn. Tuy vậy, bạn cần chọn động từ đúng sắc thái của lời nói gốc.