GianTiep.comGián Tiếp
Câu gián tiếp là gì và quy tắc cơ bản

Câu gián tiếp là gì? Hiểu đúng reported speech trong tiếng Anh từ con số không

Câu gián tiếp (reported speech) là cách kể lại lời người khác bằng lời của mình. Bài giải thích cấu tạo, những gì thay đổi và hiểu lầm hay gặp.

Vietnamese secondary school classroom in Hue, teacher seen from behind pointing at an empty whiteboard, students in white shirts leaning over open notebooks, soft morning light

Câu gián tiếp (reported speech, còn gọi là indirect speech hay câu tường thuật) là cách kể lại điều người khác đã nói bằng chính lời của người kể, không đặt nguyên văn trong dấu ngoặc kép. Khi Lan nói “I am tired.” và bạn kể lại với người thứ ba rằng Lan mệt, bạn viết: Lan said that she was tired. Câu đầu là câu trực tiếp, câu sau là câu gián tiếp.

Điểm cần nắm ngay từ đầu: câu gián tiếp không phải một thì mới hay một cấu trúc lạ. Nó chỉ là một câu ghép gồm hai phần, một phần cho biết ai nói, phần kia là nội dung được kể lại. Những thay đổi về thì, đại từ và trạng từ đều xuất phát từ một lý do duy nhất: người kể đứng ở một thời điểm và một vị trí khác với người nói ban đầu. Hiểu lý do này thì các quy tắc tự nhiên trở nên dễ nhớ, không phải học thuộc như bảng cửu chương.

Câu trực tiếp và câu gián tiếp: cùng một lời nói, hai cách kể lại

Câu trực tiếp (direct speech) chép lại đúng từng chữ người nói đã dùng, đặt trong dấu ngoặc kép, đi kèm một động từ như say, ask. Ví dụ: Minh said, “I live in Da Nang.” Người đọc nghe thấy giọng của Minh, với chữ I là chính Minh và thì hiện tại là hiện tại của lúc Minh nói.

Câu gián tiếp kể lại ý đó qua giọng người kể: Minh said (that) he lived in Da Nang. Dấu ngoặc kép biến mất, chữ I của Minh trở thành he vì người kể không phải Minh, và live lùi thành lived vì lời nói thuộc về một thời điểm đã qua. Nghĩa thông tin giữ nguyên: Minh sống ở Đà Nẵng.

Hai cách này không thay thế nhau hoàn toàn. Câu trực tiếp hợp với truyện, kịch, phỏng vấn, khi chính giọng điệu và từ ngữ của người nói là điều đáng giữ. Câu gián tiếp hợp với lúc bạn cần thuật lại thông tin gọn gàng: báo lại lời thầy cô, tóm tắt cuộc họp, kể lại cuộc trò chuyện. Trong bài kiểm tra ở trường, dạng bài thường gặp nhất là cho câu trực tiếp và yêu cầu viết lại thành câu gián tiếp, nên người học quen nghĩ đây là “bài tập đổi câu”. Thật ra đó là một kỹ năng giao tiếp hằng ngày; người bản ngữ dùng câu gián tiếp liên tục mà không nghĩ tới quy tắc.

Ba tên gọi cho cùng một hiện tượng

Sách và tài liệu tiếng Việt dùng nhiều tên: câu gián tiếp, câu tường thuật, lời nói gián tiếp. Tiếng Anh cũng có hai tên chính là reported speech và indirect speech. Về cơ bản các tên này chỉ cùng một thứ, chỉ khác góc nhìn. Indirect speech nhấn vào chỗ lời nói không được chép trực tiếp; reported speech nhấn vào hành động tường thuật, kể lại.

Một số sách ngữ pháp dùng reported speech theo nghĩa rộng hơn, bao gồm cả câu trực tiếp lẫn gián tiếp, vì cả hai đều là cách “tường thuật” lời nói. Khi đó họ chia thành direct reported speech và indirect reported speech. Sách giáo khoa phổ thông ở Việt Nam và phần lớn tài liệu luyện thi dùng nghĩa hẹp: reported speech chính là câu gián tiếp. Bài viết trên trang này theo cách dùng phổ biến đó.

Bạn cũng sẽ gặp các thuật ngữ đi kèm. Reporting verb là động từ tường thuật (say, tell, ask, explain, promise). Reporting clause là mệnh đề tường thuật, phần chứa người nói và động từ tường thuật, ví dụ Lan said. Reported clause là mệnh đề được tường thuật, tức nội dung lời nói, ví dụ that she was tired. Biết tên ba bộ phận này giúp bạn đọc tài liệu tiếng Anh về ngữ pháp mà không bị lạc, và giúp bạn tự kiểm câu mình viết theo từng phần.

Một câu gián tiếp gồm những phần nào

Người nói và động từ tường thuật. Đây là phần mở đầu thường gặp: My teacher said, The doctor told me, She asked. Thì của động từ tường thuật quyết định có cần lùi thì phần sau hay không. Khi động từ ở quá khứ (said, told, asked), phần nội dung thường lùi một thì. Khi động từ ở hiện tại (says, tells), phần nội dung giữ nguyên thì.

Người nghe, nếu có. Một số động từ bắt buộc có người nghe đi ngay sau, điển hình là tell: She told me, không viết She told that. Động từ say thì không cần người nghe; muốn nêu người nghe phải thêm to: She said to me. Đây là chỗ người học hay nhầm nhất ở cấp cơ bản.

Từ nối. Từ nối phụ thuộc vào loại câu được kể lại. Câu kể thường dùng that, và that thường được lược trong văn nói. Câu hỏi có/không dùng if hoặc whether. Câu hỏi có từ để hỏi giữ nguyên từ đó (what, where, why, how). Câu mệnh lệnh không dùng từ nối mà chuyển sang to + động từ nguyên mẫu.

Nội dung được kể lại. Đây là phần thay đổi nhiều nhất: đại từ đổi theo người kể, thì lùi lại nếu cần, trạng từ chỉ thời gian và nơi chốn đổi theo hoàn cảnh mới, câu hỏi bỏ đảo ngữ để trở về trật tự câu kể. Phần nội dung có thể dài hơn một mệnh đề, khi đó mỗi mệnh đề đều phải đổi cho nhất quán.

Những gì thường thay đổi khi chuyển sang câu gián tiếp

Bảng dưới là cái nhìn tổng quan. Mỗi hàng là một nhóm quy tắc có bài riêng trên trang; ở đây chỉ cần thấy bức tranh chung trước khi đi vào chi tiết.

Yếu tốCâu trực tiếpCâu gián tiếpVì sao đổi
Dấu câuHe said, “I'm hungry.”He said he was hungry.Không còn chép nguyên văn nên bỏ ngoặc kép và dấu phẩy
Đại từI, myhe, hisNgười kể không phải người nói
ThìamwasLời nói thuộc về lúc đã qua so với lúc kể
Thời giantodaythat dayHôm nay của người nói không còn là hôm nay của người kể
Nơi chốnherethereNgười kể có thể ở chỗ khác
Trật tự câu hỏiWhere do you live?…asked where I lived.Câu hỏi được kể lại trở thành mệnh đề, không còn là câu hỏi

Lưu ý chữ “thường” ở tiêu đề bảng. Không phải lúc nào mọi yếu tố cũng đổi. Nếu bạn kể lại ngay trong ngày, today vẫn là today. Nếu người nói đang nói về chính người nghe và bạn chính là người nghe, đại từ đổi theo kiểu khác. Nếu điều được nói vẫn còn đúng ở thời điểm kể, nhiều trường hợp được phép giữ nguyên thì. Quy tắc lùi thì và đổi trạng từ là quy tắc mặc định khi bối cảnh đã thay đổi, không phải công thức áp máy móc. Sách giáo khoa dạy dạng đổi đầy đủ vì đó là dạng an toàn khi làm bài; khi giao tiếp thật, bạn đổi theo đúng hoàn cảnh.

Khi nào người ta dùng câu gián tiếp

Câu gián tiếp xuất hiện ở hầu hết những lúc bạn chuyển lời từ người này sang người khác. Một vài tình huống quen thuộc:

  • Báo lại lời dặn: The teacher said we had to finish the project by Friday. (Cô giáo nói chúng mình phải nộp dự án trước thứ Sáu.)
  • Kể chuyện đã xảy ra: My friend told me she had lost her bike. (Bạn mình kể là bạn ấy bị mất xe đạp.)
  • Thuật lại một câu hỏi: A customer asked if we opened on Sundays. (Một khách hỏi cửa hàng có mở cửa Chủ nhật không.)
  • Chuyển một yêu cầu: The manager asked us to send the report before noon. (Quản lý nhờ chúng mình gửi báo cáo trước trưa.)
  • Tóm tắt ý của người khác khi viết: The author argues that cities should plant more trees. (Tác giả lập luận rằng thành phố nên trồng thêm cây.)
  • Nhắc lại điều ai đó hay nói: My grandmother always says it's never too late to learn. (Bà mình luôn nói học không bao giờ là muộn.)

Để ý hai câu cuối: động từ tường thuật ở hiện tại (argues, says), nên phần nội dung giữ nguyên thì hiện tại. Đây là bằng chứng rõ nhất rằng “lùi thì” không phải đặc điểm bắt buộc của mọi câu gián tiếp; nó chỉ xảy ra khi người kể nhìn về lời nói từ một thời điểm sau đó. Cũng để ý cách dịch tiếng Việt trong ngoặc: tiếng Việt không đổi hình thái động từ, nên người học Việt dễ quên bước lùi thì khi viết tiếng Anh.

Những hiểu lầm hay gặp về câu gián tiếp

Hiểu lầm: câu gián tiếp nào cũng phải lùi thì. Thực tế: chỉ lùi khi động từ tường thuật ở quá khứ và bối cảnh đã đổi. She says she is busy hoàn toàn đúng. Ngay cả khi động từ ở quá khứ, điều vẫn còn đúng như sự thật khoa học có thể giữ nguyên thì; cả hai cách đều được chấp nhận.

Hiểu lầm: phải luôn có “that”. Thực tế: that sau say và tell thường được lược, nhất là khi nói. He said he was tired và He said that he was tired đều đúng. Văn viết trang trọng giữ that nhiều hơn.

Hiểu lầm: câu gián tiếp là dịch câu trực tiếp sang thì quá khứ. Thực tế: thay đổi gồm nhiều mặt cùng lúc. Đổi thì mà quên đổi đại từ thì câu sai nghĩa: Lan said that I was tired nghĩa là Lan nói người kể mệt, không phải Lan mệt.

Hiểu lầm: câu hỏi gián tiếp vẫn có dấu hỏi. Thực tế: câu hỏi được kể lại trở thành một mệnh đề trong câu kể, nên kết thúc bằng dấu chấm và không đảo trợ động từ: She asked where I lived. Ngoại lệ là khi cả câu bao ngoài là câu hỏi, như Do you know where she lives?

Hiểu lầm: chỉ học sinh mới cần. Thực tế: người đi làm dùng câu gián tiếp mỗi ngày khi viết email báo lại ý khách, ghi biên bản họp, tóm tắt tài liệu. Viết sai thì, sai đại từ trong email công việc dễ khiến người đọc hiểu nhầm ai nói gì.

Đi trọn một ví dụ từ đầu đến cuối

Tình huống giả định: thứ Hai, ở lớp, bạn Hoa nói với bạn: “I can't come to your party tomorrow because my cousin is visiting us.” Đến thứ Tư, bạn kể lại cho một người bạn khác. Bạn cần đổi những gì?

Thứ nhất, người nói là Hoa, người nghe là bạn, người kể cũng là bạn. Vậy I của Hoa thành she, my cousin thành her cousin, us thành them (gia đình Hoa), còn your party là bữa tiệc của bạn nên thành my party. Thứ hai, động từ tường thuật ở quá khứ (said hoặc told me), nên can't lùi thành couldn't, is visiting lùi thành was visiting. Thứ ba, tomorrow của thứ Hai là thứ Ba, đã qua so với thứ Tư, nên đổi thành the next day hoặc the following day.

Kết quả: Hoa told me (that) she couldn't come to my party the next day because her cousin was visiting them. Nếu bạn kể lại ngay trong ngày thứ Hai, bữa tiệc vẫn là “ngày mai”, thì giữ tomorrow là tự nhiên hơn: Hoa said she couldn't come to my party tomorrow. Ví dụ này cho thấy mọi thay đổi đều trả lời cùng một câu hỏi: người kể đang đứng ở đâu, lúc nào, và là ai so với người nói ban đầu.

Câu hỏi thường gặp

Câu gián tiếp và câu tường thuật có phải là một không?

Trong sách giáo khoa và tài liệu ôn tập ở Việt Nam, hai tên này thường chỉ cùng một thứ: cách kể lại lời người khác không dùng ngoặc kép. Một số sách ngữ pháp tiếng Anh dùng reported speech theo nghĩa rộng, gồm cả trực tiếp và gián tiếp, nên khi đọc tài liệu nước ngoài bạn để ý định nghĩa ở đầu chương.

Học câu gián tiếp cần biết trước những gì?

Bạn cần nắm các thì cơ bản (hiện tại đơn, hiện tại tiếp diễn, quá khứ đơn, hiện tại hoàn thành, tương lai với will), đại từ nhân xưng và tính từ sở hữu, cùng cách đặt câu hỏi có trợ động từ. Thiếu phần thì, bước lùi thì sẽ rất khó; thiếu phần câu hỏi, bạn sẽ khó bỏ đảo ngữ cho đúng.

Câu gián tiếp có dùng trong văn nói không hay chỉ trong bài tập?

Có, và dùng rất nhiều. Khi kể chuyện, chuyển lời nhắn, nhắc lại ý ai đó, người bản ngữ nói câu gián tiếp một cách tự nhiên, thường lược that và đôi khi không lùi thì nếu điều được kể vẫn đúng. Dạng đổi đầy đủ trong sách là dạng chuẩn an toàn để học.

Có phải lúc nào cũng dùng said không?

Không. Said là động từ tường thuật trung tính và phổ biến nhất, nhưng tùy loại câu bạn dùng asked cho câu hỏi, told hoặc asked kèm người nghe cho mệnh lệnh, và nhiều động từ khác như explained, promised, suggested, complained để thể hiện rõ hơn ý người nói.

Câu gián tiếp có làm thay đổi nghĩa câu gốc không?

Nội dung thông tin phải giữ nguyên. Những gì thay đổi là cách diễn đạt để phù hợp với vị trí người kể: đại từ, thì, trạng từ thời gian và nơi chốn. Nếu đổi xong mà người đọc hiểu sai ai làm gì, lúc nào, thì câu gián tiếp đó đã sai dù đúng từng quy tắc.

Nên bắt đầu luyện câu gián tiếp từ dạng nào?

Bắt đầu từ câu kể đơn giản với said và told, động từ tường thuật ở quá khứ, chỉ có một mệnh đề. Khi đã đổi đúng thì và đại từ một cách chắc chắn, chuyển sang câu hỏi, rồi câu mệnh lệnh, sau cùng mới đến các động từ tường thuật đặc biệt và câu điều kiện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138