Khi đổi câu hỏi Wh- sang gián tiếp, bạn giữ nguyên từ để hỏi làm từ nối, bỏ đảo ngữ để chủ ngữ đứng trước động từ, lùi thì nếu động từ dẫn ở quá khứ, và không thêm if hay whether. Ví dụ "Why are you crying?" kể lại thành She asked me why I was crying.
Nhóm câu hỏi Wh- gồm các câu bắt đầu bằng what, where, when, why, who, whom, whose, which, how và các cụm như how many, how much, how long, what time. Bài này giải thích khung chung, phân biệt câu hỏi về chủ ngữ với câu hỏi về tân ngữ, cách giữ nguyên cụm từ để hỏi nhiều chữ, xử lý giới từ đứng cuối câu và lùi thì trong nhóm câu này. Cuối bài có một bộ câu nhỏ để tự kiểm.
Các từ để hỏi và nghĩa khi đứng trong câu gián tiếp
Từ để hỏi giữ nguyên hình thức khi chuyển sang câu gián tiếp; nó vừa mang nghĩa câu hỏi, vừa làm cầu nối giữa động từ dẫn và mệnh đề phía sau. Bảng dưới là các từ hay gặp, mỗi từ kèm một cặp câu tự soạn.
| Từ để hỏi | Câu trực tiếp | Câu gián tiếp |
|---|---|---|
| what (cái gì) | "What are you reading?" | He asked what I was reading. |
| where (ở đâu) | "Where does your aunt live?" | She asked where my aunt lived. |
| when (khi nào) | "When will the results come out?" | The students asked when the results would come out. |
| why (tại sao) | "Why is the road closed?" | The driver asked why the road was closed. |
| who (ai) | "Who is your form teacher?" | She asked who my form teacher was. |
| whose (của ai) | "Whose umbrella is this?" | He asked whose umbrella that was. |
| which (cái nào) | "Which bus goes to the airport?" | The tourist asked which bus went to the airport. |
| how (thế nào) | "How did you fix the printer?" | My colleague asked how I had fixed the printer. |
Để ý cột cuối: không câu nào có trợ động từ đứng trước chủ ngữ, không câu nào có dấu chấm hỏi, và không câu nào có thêm if hay whether. Từ để hỏi đã đủ làm cầu nối; thêm if vào thành asked if where I was reading là lỗi.
Khung chung: từ để hỏi, rồi chủ ngữ, rồi động từ
Công thức gọn nhất cho câu hỏi Wh- gián tiếp là: chủ ngữ của câu kể + động từ dẫn (+ người được hỏi) + từ để hỏi + chủ ngữ của câu hỏi + động từ đã chia. Ví dụ The nurse asked me what my date of birth was. Phần what my date of birth was có trật tự của một câu khẳng định, chỉ khác là bắt đầu bằng what.
Khi câu gốc có be, have hoặc động từ khuyết thiếu làm trợ động từ, những từ này không mất mà chỉ chuyển ra sau chủ ngữ và lùi thì: "Where have you been?" thành He asked where I had been; "What can we do?" thành They asked what they could do. Khi câu gốc có do, does, did, trợ động từ biến mất và thì chuyển vào động từ chính: "Why did she leave?" thành He asked why she had left.
Người học hay nhớ công thức nhưng vẫn đảo khi câu dài, vì thói quen đặt trợ động từ ngay sau từ để hỏi. Cách sửa thực dụng: sau khi viết từ để hỏi, tìm ngay chủ ngữ của câu gốc và viết nó trước, rồi mới đến phần động từ. Với câu "When does the last ferry leave?", chủ ngữ là the last ferry, vậy câu kể là She asked when the last ferry left.
Câu hỏi về chủ ngữ: who và what không cần đổi trật tự
Nhận ra câu hỏi về chủ ngữ. Khi who hoặc what chính là chủ ngữ, câu hỏi trực tiếp đã có trật tự chủ ngữ trước động từ và không dùng do, does, did: Who called you?, What happened next?. Ở đây who là người gọi, what là việc xảy ra.
Khi kể lại chỉ lùi thì. "Who called you?" thành She asked who had called me. "What happened next?" thành He asked what had happened next. Không có gì để bỏ đảo, vì câu gốc vốn không đảo.
So với câu hỏi về tân ngữ. Who did you call? hỏi người được gọi, who là tân ngữ, câu có did. Kể lại: She asked who I had called. Hai câu kể who had called me và who I had called có nghĩa ngược nhau, nên nhầm loại câu là nhầm nghĩa chứ không chỉ sai ngữ pháp.
Which và whose cũng có thể làm chủ ngữ. "Which team scored first?" thành He asked which team had scored first. "Whose phone is ringing?" thành She asked whose phone was ringing. Cụm which team, whose phone là chủ ngữ nên trật tự giữ nguyên.
Về quá khứ đơn. Trong các ví dụ trên, quá khứ đơn lùi thành quá khứ hoàn thành là cách sách giáo khoa dạy. Trong giao tiếp, khi thứ tự sự việc đã rõ, người bản ngữ cũng hay giữ quá khứ đơn: She asked who called me vẫn được chấp nhận. Trong bài tập, viết quá khứ hoàn thành là an toàn nhất.
Cụm từ để hỏi nhiều chữ: giữ nguyên cả cụm
Nhiều câu hỏi Wh- không bắt đầu bằng một từ mà bằng một cụm: what time, what kind of, which floor, whose car, how many tickets, how much sugar, how long, how often, how far. Khi chuyển sang gián tiếp, cả cụm đi cùng nhau ra đầu mệnh đề, không được tách. "How many tickets do you need?" thành The clerk asked how many tickets I needed, không phải asked how many I needed tickets.
Lỗi tách cụm hay xảy ra khi cụm dài hoặc khi danh từ đi kèm có thêm tính từ: "What kind of music does your father like?" kể lại là She asked what kind of music my father liked. Phần what kind of music là một khối. Tương tự "How far is the hospital from the station?" thành He asked how far the hospital was from the station.
Với cụm how long và how often, chú ý thì của câu gốc thường là hiện tại hoàn thành hoặc hiện tại đơn chỉ thói quen. "How long have you worked here?" thành The interviewer asked how long I had worked there. "How often do you go swimming?" thành My friend asked how often I went swimming. Nếu người kể muốn nhấn rằng thói quen đó vẫn còn, giữ go ở hiện tại cũng không sai khi lời kể gần thời điểm nói.
Giới từ đứng cuối câu hỏi: giữ ở cuối hay đưa lên trước
Tiếng Anh hằng ngày hay để giới từ ở cuối câu hỏi: Where are you from?, Who were you talking to?, What is this tool for?. Khi chuyển sang gián tiếp, cách tự nhiên nhất là giữ giới từ ở cuối mệnh đề: She asked where I was from, He asked who I had been talking to, They asked what that tool was for.
Văn viết trang trọng có thể đưa giới từ lên trước từ để hỏi, và khi đó who phải đổi thành whom: He asked to whom I had been talking. Câu này đúng nhưng nghe cứng, chỉ hợp với văn bản hành chính hoặc bài luận học thuật. Không viết to who; nếu đã đưa giới từ lên trước thì bắt buộc dùng whom.
Một số cụm không đưa giới từ lên trước được vì giới từ gắn chặt với động từ thành cụm động từ. "What are you looking for?" kể lại là He asked what I was looking for; viết for what I was looking thì rất gượng. Tương tự với what … like: "What is the new manager like?" chỉ có một cách tự nhiên là She asked what the new manager was like. Quy tắc thực dụng: nếu không chắc, cứ để giới từ ở cuối, cách đó không bao giờ bị coi là sai trong giao tiếp.
Lùi thì trong câu hỏi Wh-: bảng tra nhanh
Lùi thì trong câu hỏi gián tiếp giống hệt câu trần thuật. Bảng dưới chỉ áp dụng khung đó vào câu hỏi Wh- để bạn thấy trật tự từ và thì thay đổi cùng lúc; chi tiết đầy đủ về lùi thì nằm ở chuyên mục riêng của trang.
| Thì của câu gốc | Câu trực tiếp | Câu gián tiếp |
|---|---|---|
| Hiện tại tiếp diễn | "What are you cooking?" | She asked what I was cooking. |
| Hiện tại hoàn thành | "Where have you put the scissors?" | He asked where I had put the scissors. |
| Quá khứ tiếp diễn | "Who were you waiting for?" | She asked who I had been waiting for. |
| Tương lai với will | "How will you get home?" | Dad asked how I would get home. |
| Tương lai gần be going to | "What are you going to wear?" | My sister asked what I was going to wear. |
| Động từ khuyết thiếu must | "Why must we wait?" | They asked why they had to wait. (giữ must cũng được: why they must wait) |
Dòng cuối cho thấy một chỗ có hai cách: must chỉ nghĩa bắt buộc có thể đổi thành had to hoặc giữ nguyên must. Sách ngữ pháp chuẩn chấp nhận cả hai; had to phổ biến hơn trong lời nói.
Tự kiểm sáu câu, có đáp án ngay dưới
Đổi sáu câu sau sang câu kể với động từ dẫn ở quá khứ. Che phần đáp án, làm xong mới đối chiếu. Mỗi câu nhắm vào một điểm đã nêu ở trên.
- "What time does the concert start?" Linh asked. Đáp án: Linh asked what time the concert started. Cụm what time giữ nguyên, bỏ does.
- "Who broke the vase?" Mum asked. Đáp án: Mum asked who had broken the vase. Who là chủ ngữ, chỉ lùi thì; giữ who broke cũng được chấp nhận trong lời nói.
- "Which room are we in?" the students asked. Đáp án: The students asked which room they were in. Giới từ in để cuối.
- "How much did the repair cost?" he asked me. Đáp án: He asked me how much the repair had cost. Bỏ did, cost ở dạng quá khứ phân từ vẫn là cost.
- "Why haven't you called?" she asked him. Đáp án: She asked him why he hadn't called. Phủ định giữ nguyên, hasn't chuyển ra sau chủ ngữ và lùi thì.
- "Whose idea was it?" the director asked. Đáp án: The director asked whose idea it had been hoặc whose idea it was. Câu gốc ở quá khứ đơn nên lùi được, giữ được.
Nếu bạn sai ở câu 2, xem lại phần câu hỏi về chủ ngữ. Sai ở câu 1 hoặc 4, xem lại phần cụm từ để hỏi và cách bỏ do, did. Câu 6 có hai đáp án vì was trong câu gốc là quá khứ đơn của be; với câu kể về một việc đã xong, cả hai đều tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi Wh- gián tiếp có cần thêm if không?
Không. Từ để hỏi như what, where, why đã làm cầu nối giữa động từ dẫn và mệnh đề phía sau. Chỉ câu hỏi Yes/No, vốn không có từ để hỏi, mới cần thêm if hoặc whether. Viết asked if where là lỗi.
Khi who là chủ ngữ thì đổi câu thế nào?
Giữ nguyên trật tự who + động từ và chỉ lùi thì. Ví dụ Who sent this letter thành She asked who had sent that letter. Câu gốc không có trợ động từ đảo lên trước nên không có gì phải bỏ. Đừng thêm did vào câu kể.
Giới từ cuối câu hỏi có phải chuyển lên trước không?
Không bắt buộc. Cách tự nhiên là để giới từ ở cuối, ví dụ She asked who I was talking to. Văn trang trọng có thể viết to whom I was talking, khi đó phải dùng whom. Với cụm động từ như look for, gần như luôn để giới từ ở cuối.
Cụm how many hay what kind of có được tách ra không?
Không. Cả cụm từ để hỏi cùng danh từ đi kèm phải đứng liền nhau ở đầu mệnh đề, ví dụ He asked how many students were absent. Tách danh từ ra sau động từ là lỗi trật tự từ hay gặp.
Quá khứ đơn trong câu hỏi Wh- có bắt buộc lùi thành quá khứ hoàn thành không?
Sách giáo khoa dạy lùi thành quá khứ hoàn thành và đó là đáp án an toàn trong bài tập. Trong giao tiếp, khi thứ tự sự việc đã rõ, người bản ngữ cũng giữ quá khứ đơn. Cả hai đều được chấp nhận, trừ khi đề bài yêu cầu rõ phải lùi.