Khi động từ tường thuật ở thì hiện tại (says, tells, asks), hiện tại hoàn thành (has said) hoặc tương lai (will say), bạn không lùi thì phần nội dung: “I'm tired.” → She says she is tired. Đại từ vẫn phải đổi theo người kể, và trạng từ thời gian thường giữ nguyên vì lời nói và lời kể gần như cùng thời điểm.
Phần lớn bài tập ở trường dùng said, nên nhiều người học tin rằng câu gián tiếp luôn lùi thì. Thật ra, người bản ngữ dùng says rất nhiều: chuyển lời ngay khi nghe, đọc tin nhắn, nói về điều ai đó hay nói, tóm tắt sách và bài báo. Bài này giải thích vì sao không lùi, những tình huống cụ thể, và các bẫy khi trộn thì hiện tại với quá khứ.
Vì sao động từ ở hiện tại thì không lùi thì
Lùi thì trong câu gián tiếp không phải luật riêng của ngữ pháp tường thuật. Nó là hệ quả của việc người kể nhìn lại từ một thời điểm sau. Khi bạn nói She said she was tired, cả hành động nói và trạng thái mệt đều được đặt vào quá khứ so với lúc bạn kể. Thì quá khứ was không có nghĩa cô ấy hết mệt; nó chỉ cho biết điều đó thuộc về lúc cô ấy nói.
Khi động từ tường thuật ở hiện tại, người kể và lời nói ở cùng một khung thời gian. Bạn đang chuyển lời ngay, hoặc lời đó vẫn đang có hiệu lực, như một tin nhắn vừa đến hay một điều ai đó luôn nói. Không có khoảng cách thời gian nào cần thể hiện, nên thì của câu gốc giữ nguyên.
Hiểu theo cách này, bạn sẽ không phải học thuộc “says thì không lùi” như một ngoại lệ, mà thấy nó là hệ quả tự nhiên. Quy tắc tương tự áp dụng cho hiện tại hoàn thành (has said) vì nó nối quá khứ với hiện tại, và cho tương lai (will tell) vì lời kể chưa xảy ra. Cũng chính cách hiểu này giải thích tại sao với said, những điều vẫn còn đúng lúc kể có thể giữ nguyên thì: người kể chọn nhìn nội dung từ hiện tại thay vì từ lúc người kia nói.
Những tình huống người bản ngữ dùng says, tells
Động từ tường thuật ở hiện tại xuất hiện tự nhiên trong các tình huống sau. Ví dụ đều là ví dụ giả định.
- Chuyển lời ngay khi đang nói chuyện: một người trong phòng hỏi, bạn quay sang người khác chuyển lại. Mom says dinner is ready. (Mẹ bảo cơm xong rồi.)
- Đọc tin nhắn, thư, ghi chú vừa nhận: Hoa says she's running late and will be here in ten minutes.
- Nói lại điều ai đó thường nói, một quan điểm còn giữ: My grandfather always says hard work pays off.
- Thuật lại nội dung sách, bài báo, biển hướng dẫn, nội quy: The article says most students sleep less than they should. (Bài báo viết rằng…)
- Gọi điện cho người thứ ba và chuyển lời qua lại: He says he can meet you on Thursday. Is that OK?
- Tường thuật lời nhân vật khi tóm tắt truyện, phim: In the film, the detective tells the boy that his father is alive.
Để ý ví dụ về bài báo và truyện: khi tóm tắt một văn bản, tiếng Anh dùng thì hiện tại cho cả động từ tường thuật lẫn nội dung, vì văn bản vẫn đang tồn tại và nói điều đó mỗi khi có người đọc. Đây là quy ước phổ biến trong bài luận và bài tóm tắt; danh mục dùng câu gián tiếp khi viết trên trang có bài riêng về cách viết phần trích ý kiến trong bài luận.
So sánh says và said với cùng một câu gốc
Bảng dưới đặt cạnh nhau cùng một câu trực tiếp kể lại bằng động từ hiện tại và quá khứ, để thấy rõ phần nào đổi, phần nào giữ.
| Câu trực tiếp | Kể lại bằng says/tells | Kể lại bằng said/told |
|---|---|---|
| “I am hungry.” | He says he is hungry. | He said he was hungry. |
| “I have finished my report.” | She says she has finished her report. | She said she had finished her report. |
| “I will call you tomorrow.” | He says he will call you tomorrow. | He said he would call me the next day. (nếu kể vào hôm khác) |
| “Can you help me?” | She asks if you can help her. | She asked if I could help her. |
| “Don't be late.” | The teacher tells us not to be late. | The teacher told us not to be late. |
Hai điều rút ra. Thứ nhất, cột giữa không lùi thì và gần như không đổi trạng từ, vì lời nói và lời kể sát nhau. Thứ hai, đại từ vẫn đổi ở cả hai cột: I thành he/she, my thành her. Không lùi thì không có nghĩa là chép nguyên câu. Ở dòng thứ ba, cột giữa giữ you vì người kể đang chuyển lời cho chính người được hứa gọi; cột phải đổi thành me vì người kể là người được gọi.
Đại từ vẫn phải đổi, và đôi khi cả nơi chốn
Đại từ đổi theo người kể. Dù động từ ở hiện tại, người kể vẫn không phải người nói. Nếu Lan nhắn “I'm at the gate.” và bạn đọc lên cho bạn bè, bạn nói Lan says she's at the gate, không nói Lan says I'm at the gate.
Ngôi thứ hai đổi theo người nghe mới. Nếu tin nhắn gửi cho bạn và bạn chuyển lời cho người khác, you trong tin nhắn chính là bạn: “Can you bring an umbrella?” thành She asks if I can bring an umbrella. Nếu bạn chuyển lời cho chính người được nhắc, you giữ nguyên: He says you can borrow his car.
Nơi chốn đổi nếu người kể ở chỗ khác. Nếu người gọi điện nói “It's raining here.”, bạn chuyển lời cho người bên cạnh: He says it's raining there. Thì không đổi, nhưng here thành there vì bạn không ở chỗ người gọi.
Thời gian thường giữ, nhưng không tuyệt đối. Nếu bạn đọc lại tin nhắn từ tối qua vào sáng nay, tomorrow trong tin nhắn đã là today. Khi đó dù dùng says, bạn vẫn nên điều chỉnh: Nam says he'll come today. Câu hỏi luôn là: với người nghe lúc này, mốc thời gian nào đúng.
Has said, will tell và các thì hiện tại khác
Hiện tại hoàn thành has said, has told thường gặp khi lời nói vừa xảy ra hoặc còn liên quan đến hiện tại, như trong tin tức và thông báo: The school has said that classes will resume on Monday. Nội dung giữ nguyên thì vì thông tin vẫn đang có hiệu lực. Đây là kiểu câu rất hay gặp trong bản tin tiếng Anh.
Tương lai will tell, will say dùng khi nói về lời sẽ kể: If you ask him, he'll tell you he doesn't remember. Nội dung cũng không lùi. Tương tự với các cấu trúc mang nghĩa hiện tại như keeps saying (cứ nói mãi): She keeps saying she wants a dog.
Một trường hợp người học hay lúng túng là động từ tường thuật ở hiện tại tiếp diễn: He's saying that the road is closed. Cách này dùng khi đang nghe và chuyển lời trực tiếp, ví dụ đang nghe điện thoại hoặc đang nghe thông báo. Nội dung giữ nguyên thì như với says. Trong văn nói, He's telling me… cũng hay xuất hiện khi kể lại một cuộc trò chuyện đang diễn ra.
Tóm gọn lại phần này: mọi dạng động từ tường thuật thuộc khung hiện tại, kể cả hiện tại đơn, tiếp diễn, hoàn thành và tương lai, đều không kéo nội dung lùi về quá khứ.
Bẫy hay gặp khi dùng says
Trộn says với nội dung đã lùi thì. She says she was tired chỉ đúng nếu ý là cô ấy kể về lúc trước cô ấy đã mệt, tương ứng câu gốc “I was tired.” Nếu câu gốc là “I'm tired.”, viết was là sai nghĩa.
Trộn said với nội dung không lùi khi điều đó đã hết đúng. Yesterday he said he is at home là sai nếu bây giờ anh ấy không còn ở nhà. Chỉ giữ nguyên thì sau said khi điều đó vẫn còn đúng lúc kể.
Quên chia ngôi thứ ba. My teacher say we have a test thiếu -s. Động từ tường thuật ở hiện tại đơn vẫn chia theo chủ ngữ như mọi động từ khác: says, tells, asks.
Đổi trạng từ máy móc. Viết He says he will come the next day khi đang chuyển lời ngay là gượng; người nói nói tomorrow và với người nghe lúc này vẫn là tomorrow.
Một đoạn chuyển lời mẫu qua điện thoại
Tình huống giả định: Hùng đang nghe điện thoại của bạn là Quân, còn em gái Hùng ngồi cạnh và muốn biết Quân nói gì. Quân nói qua điện thoại: “I'm stuck in traffic near the bridge. I'll be there in twenty minutes. Can you order for me?” Hùng quay sang em gái và chuyển lời ngay.
Hùng nói: Quan says he's stuck in traffic near the bridge. He says he'll be here in twenty minutes, and he's asking if I can order for him. Không động từ nào lùi thì, vì Hùng đang chuyển lời cùng lúc Quân nói. Đại từ thì đổi: I của Quân thành he, me thành him, còn you (Hùng) thành I. Nơi chốn cũng đổi: there trong lời Quân là chỗ Hùng đang ngồi, nên Hùng nói here. Câu hỏi được chuyển thành he's asking if I can…, bỏ đảo ngữ như mọi câu hỏi gián tiếp.
Ba ngày sau, khi kể lại buổi tối đó cho một người bạn khác, Hùng sẽ dùng thì quá khứ: Quan said he was stuck in traffic and asked if I could order for him. Cùng một lời nói, hai thời điểm kể khác nhau cho ra hai cách viết khác nhau. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy thì của câu gián tiếp do vị trí thời gian của người kể quyết định, không phải do bản thân câu gốc.
Câu hỏi thường gặp
Says có bao giờ đi với nội dung ở thì quá khứ không?
Có, khi chính câu gốc ở thì quá khứ. Ví dụ câu gốc I missed the bus, kể lại là He says he missed the bus. Không có lùi thì nào xảy ra; thì quá khứ chỉ là thì của câu gốc được giữ nguyên.
Bài tập ở trường có dùng says không?
Có, dù ít hơn said. Dạng thường gặp là cho động từ tường thuật ở hiện tại để kiểm tra xem bạn có biết không lùi thì hay không. Khi thấy says, tells hoặc asks ở đầu câu, bạn giữ nguyên thì và chỉ đổi đại từ cho đúng.
Tóm tắt một bài báo thì dùng says hay said?
Quy ước phổ biến trong bài luận và bài tóm tắt là dùng thì hiện tại: the author says, the article argues, the report suggests. Văn bản vẫn tồn tại và vẫn nói điều đó. Khi kể lại một sự kiện phát biểu cụ thể đã qua, như một cuộc họp báo hôm qua, dùng said.
Has said và said khác nhau thế nào?
Has said gắn lời nói với hiện tại, thường dùng cho thông báo mới hoặc lập trường vẫn còn hiệu lực, và nội dung không lùi thì. Said đặt lời nói vào một thời điểm đã qua, thường đi kèm lùi thì. Trong tin tức tiếng Anh bạn gặp cả hai.
Với says có cần đổi you thành I không?
Tùy ai là người nghe lúc kể. Nếu lời gốc nói với bạn và bạn chuyển lời cho người khác, you thành I hoặc me. Nếu bạn chuyển lời cho chính người được nhắc trong câu gốc, you giữ nguyên. Đại từ luôn đổi theo người kể và người nghe, không phụ thuộc thì.