Khi người nhận lệnh quan trọng hơn người ra lệnh, lời kể thường chuyển sang bị động: S + was/were + told/asked/advised/ordered + (not) to V. The teacher told us to wait outside → We were told to wait outside. The guard asked the visitors not to take photos → The visitors were asked not to take photos. Phần to V và vị trí của not giữ nguyên như câu chủ động.
Dạng này rất hay gặp trong email, thông báo, nội quy và khi kể chuyện mà không cần nêu ai ra lệnh. Nhưng không phải động từ tường thuật nào cũng chuyển sang bị động theo cùng một khuôn: suggest, let và offer to V có cách riêng, viết theo phản xạ sẽ ra những câu sai như was suggested to go hay was let to leave. Bài này đi qua từng nhóm.
Vì sao nhiều lời kể dùng bị động
Câu chủ động đặt người nói lên đầu: The manager told the staff to leave early. Câu bị động đặt người nhận lời lên đầu: The staff were told to leave early. Khi bạn kể chuyện của chính mình hoặc của nhóm mình, người nhận lời thường là trung tâm câu chuyện, nên bị động nghe tự nhiên hơn. Câu I was told to bring my ID card cho thấy ngay việc bạn phải làm, không cần nhắc ai dặn.
Lý do thứ hai là người ra lệnh không rõ hoặc không quan trọng. Trong thông báo của một toà nhà, câu Residents are asked to keep the corridor clear không cần nói ai yêu cầu, vì người đọc hiểu đó là ban quản lý. Trong kể chuyện, We were asked to show our tickets cũng không cần nêu nhân viên nào kiểm vé.
Lý do thứ ba là giữ giọng khách quan, lịch sự. Trong email công việc, viết We have been asked to submit the report by Friday nghe trung tính, không chỉ trích ai, trong khi The director has told us to submit the report by Friday đưa người ra lệnh lên đầu câu, có khi không cần thiết. Vì vậy bị động của động từ tường thuật là công cụ rất thường dùng trong văn viết, không chỉ là bài tập ngữ pháp.
Chuyển chủ động sang bị động với các động từ quen thuộc
Khuôn chung là tân ngữ của câu chủ động lên làm chủ ngữ, động từ tường thuật chuyển sang be + V3, phần (not) to V giữ nguyên.
| Câu chủ động | Câu bị động | Ghi chú |
|---|---|---|
| The coach told the players to rest. | The players were told to rest. | tell → be told |
| The nurse asked us not to talk loudly. | We were asked not to talk loudly. | not đứng trước to như cũ |
| The officer ordered the drivers to stop. | The drivers were ordered to stop. | order → be ordered |
| The doctor advised him to rest for a week. | He was advised to rest for a week. | advise → be advised |
| The guide warned us not to swim there. | We were warned not to swim there. | warn → be warned |
| They invited me to give a short talk. | I was invited to give a short talk. | invite → be invited |
| Mum allowed Linh to go out. | Linh was allowed to go out. | allow → be allowed |
| The teacher reminded us to bring our books. | We were reminded to bring our books. | remind → be reminded |
Khi chuyển, chia be theo chủ ngữ mới và theo thì: I was, we were, he has been, they will be. Đây là chỗ dễ sai nhất: người học hay giữ was cho mọi chủ ngữ, viết We was told. Kiểm lại sự hoà hợp giữa chủ ngữ và be sau mỗi câu.
Những động từ không chuyển bị động theo khuôn này
Suggest: dùng It was suggested that. Không có cấu trúc suggest + O + to V ở chủ động, nên cũng không có bị động We were suggested to go. Muốn diễn đạt bị động, dùng chủ ngữ giả it: It was suggested that we (should) go by train. Câu này hay gặp trong biên bản họp khi không cần nêu ai đề xuất.
Let: dùng be allowed to. Let không có bị động thông dụng với nghĩa cho phép. Dad let me stay up late chuyển bị động là I was allowed to stay up late, không viết I was let to stay up late hay I was let stay up late.
Offer to V: không bị động được, chuyển ý. He offered to help me không có bị động I was offered to help. Nếu muốn đặt người được giúp lên đầu, dùng offer + người + vật ở bị động: I was offered help, I was offered a lift home. Dạng offer + người + vật chuyển bị động bình thường.
Say: không dùng was said to cho mệnh lệnh. Câu He was said to leave không có nghĩa là anh ấy được bảo đi; be said to + V là cấu trúc kể lời đồn (người ta nói rằng anh ấy…). Với mệnh lệnh, dùng was told to.
Recommend: an toàn nhất là It was recommended that. I was recommended to see a specialist gặp trong tiếng Anh Anh nhưng một số người viết tránh dùng. It was recommended that I (should) see a specialist được chấp nhận rộng rãi hơn.
Thì của động từ bị động: was told, have been told, are asked
Thì của be quyết định thời điểm lời dặn được đưa ra. Quá khứ đơn was/were told kể lại một lời dặn đã xong trong quá khứ: Yesterday we were told to wait. Hiện tại hoàn thành have/has been told nhấn rằng lời dặn vẫn còn hiệu lực lúc kể: I've been told not to discuss the project with anyone, nghĩa là đến giờ vẫn phải giữ kín. Trong email, dạng này rất hay dùng để giải thích vì sao mình làm hay không làm một việc.
Hiện tại đơn are asked, are requested, are reminded dùng cho quy định, thông báo có hiệu lực thường xuyên: Students are reminded to switch off their phones during exams. Tương lai will be asked dùng khi báo trước một yêu cầu sẽ có: You will be asked to show your ID at the entrance. Mỗi thì cho người đọc một thông tin khác nhau về thời gian, nên chọn đúng thì cũng quan trọng như chọn đúng động từ.
Một dạng đặc biệt là I'm told (that) + mệnh đề ở hiện tại đơn, nghĩa là mình nghe người ta nói: I'm told the new library opens next month. Dạng này không phải kể lại mệnh lệnh mà là kể lại thông tin nghe được. Đừng nhầm với I was told to, là được dặn làm gì.
Bị động trong thông báo, nội quy và email
Phần lớn câu bị động với động từ tường thuật mà bạn gặp ngoài đời nằm trong văn bản hướng dẫn. Các ví dụ dưới đây là giả định, cho thấy cách viết và ý nghĩa.
- Passengers are requested to remain seated until the bus stops. → Hành khách được yêu cầu ngồi yên tới khi xe dừng. Requested trang trọng hơn asked.
- Visitors are kindly asked not to touch the exhibits. → Khách tham quan được đề nghị không chạm vào hiện vật. Kindly làm lời yêu cầu mềm hơn.
- All staff are reminded to update their passwords this week. → Thông báo nội bộ nhắc mọi nhân viên đổi mật khẩu trong tuần.
- Candidates are advised to arrive thirty minutes early. → Lời khuyên trong thư mời thi hoặc phỏng vấn.
- Students are not allowed to leave the room during the test. → Quy định cấm, dùng be not allowed to.
- We have been asked to keep the noise down after ten o'clock. → Câu trong email của người thuê nhà báo lại yêu cầu của ban quản lý.
Khi đọc những câu này, bạn hiểu ngay ai phải làm gì mà không cần biết ai ra quy định. Khi tự viết thông báo bằng tiếng Anh, khuôn be + requested/asked/reminded/advised + to V là cách lịch sự và chuẩn mực. Các dạng câu như Please do not touch vẫn đúng và ngắn hơn, nhưng dạng bị động hợp với văn bản in hoặc thư chính thức.
Có nên nêu người ra lệnh bằng by không
Câu bị động có thể thêm by + người: We were told by the teacher to wait outside. Câu này đúng ngữ pháp nhưng hơi vụng, vì by the teacher chen giữa told và to V, làm câu khó đọc. Nếu người ra lệnh quan trọng, chủ động thường tốt hơn: The teacher told us to wait outside. Nếu không quan trọng, bỏ hẳn by: We were told to wait outside.
Có một vài trường hợp nêu by là hợp lý, nhất là khi người ra lệnh là thông tin mới hoặc gây bất ngờ: We were asked by the principal herself to help with the event. Ở đây herself nhấn vào việc chính hiệu trưởng nhờ, nên giữ lại. Bạn cũng có thể đặt by ở cuối câu nếu cụm to V ngắn: I was advised to rest by my doctor, dù cách này đôi khi gây mơ hồ (bác sĩ khuyên, hay nghỉ ở chỗ bác sĩ?).
Trong bài tập viết lại câu, đề hay yêu cầu chuyển The teacher told us to… thành We were told…. Lúc đó, bạn có thể bỏ by the teacher nếu đề không bắt buộc giữ; một số đáp án giữ, một số bỏ, cả hai đều được chấp nhận về ngữ pháp. Hãy theo yêu cầu cụ thể của đề: nếu đề ghi giữ nguyên nghĩa đầy đủ, thêm by để không mất thông tin.
Chuyển từ câu trực tiếp sang bị động qua hai bước
Với câu trực tiếp, bạn không cần nhảy thẳng sang bị động. Đi qua câu gián tiếp chủ động trước sẽ ít sai hơn.
- Câu gốc: “Please fill in this form and don't write in pencil,” the receptionist said to us.
- Đổi sang gián tiếp chủ động: The receptionist asked us to fill in that form and not to write in pencil. Please bỏ đi, this đổi thành that, Don't thành not to.
- Đổi sang bị động: We were asked to fill in that form and not to write in pencil. Chủ ngữ mới là we, be chia were.
- Kiểm tra động từ tường thuật có chuyển được bị động không. Nếu câu gốc là Let's fill it in together (suggest) hay Shall I fill it in for you? (offer), không dùng khuôn này mà chuyển ý như phần trên.
- Đọc lại: chủ ngữ và be có hợp nhau không, not có đứng trước to không, đại từ đã đổi theo góc nhìn người kể chưa.
Cách làm qua hai bước này cũng giúp bạn kiểm tra ngược: nếu không viết được câu chủ động tương ứng với cấu trúc O + to V, thì câu bị động bạn định viết nhiều khả năng sai, như trường hợp suggest và offer to V.
Câu hỏi thường gặp
I was told to và I was said to khác nhau thế nào?
I was told to wait nghĩa là có người dặn bạn đợi, đây là bị động của tell + O + to V. I was said to be… là cấu trúc kể lời đồn, nghĩa là người ta nói rằng bạn là hay đã làm gì đó. Khi kể lại mệnh lệnh, luôn dùng was told to, không dùng was said to.
Có viết We were suggested to go by train được không?
Không. Suggest không có cấu trúc O + to V ở chủ động nên cũng không có bị động như vậy. Dùng It was suggested that we (should) go by train, hoặc chuyển sang chủ động Someone suggested going by train. Đây là lỗi rất phổ biến trong bài viết của người học Việt Nam.
Bị động của let là gì?
Let không có dạng bị động thông dụng khi mang nghĩa cho phép. Dùng be allowed to hoặc be permitted to thay thế: He let me use his car → I was allowed to use his car. Không viết I was let to use his car. Một số cụm cố định như be let off (được tha) là trường hợp riêng.
Was told not to và wasn't told to khác nhau không?
Khác hoàn toàn. I was told not to go nghĩa là có lời dặn đừng đi. I wasn't told to go nghĩa là không ai dặn bạn đi, không có lời dặn nào. Khi chuyển câu mệnh lệnh phủ định sang bị động, not luôn đứng trước to, giống như ở câu chủ động.
Có dùng bị động cho lời mời và lời khuyên không?
Có, invite và advise đều chuyển bị động bình thường: I was invited to the opening, We were advised to book early. Dạng bị động hay gặp trong thư mời và thông báo, khi người viết muốn tập trung vào người nhận. Lời khuyên ở bị động nghe khách quan hơn, thường gặp trong hướng dẫn chính thức.
Khi nào nên dùng have been told thay vì was told?
Dùng have been told khi lời dặn vẫn còn hiệu lực hoặc vừa mới nhận và ảnh hưởng tới hiện tại: I've been told to keep this confidential. Dùng was told khi kể một sự việc đã xong trong quá khứ, thường có mốc thời gian: Last week I was told to change teams.