Câu hỏi gián tiếp lịch sự là câu hỏi được lồng vào sau một câu mở đầu như Could you tell me, Do you know, I was wondering; phần câu hỏi bên trong theo trật tự chủ ngữ trước động từ, giữ nguyên thì hiện tại và không đổi đại từ. Ví dụ Where is the post office? thành Could you tell me where the post office is?
Trong đời sống, đây là dạng câu hỏi gián tiếp được dùng nhiều nhất: hỏi đường, gọi điện cho khách sạn, hỏi đồng nghiệp người nước ngoài, viết thư xin thông tin. Câu hỏi trực tiếp không sai, nhưng với người lạ hoặc trong công việc nó dễ nghe cộc. Bài này liệt kê các câu mở đầu thường gặp theo mức trang trọng, giải thích vì sao không lùi thì, quy tắc dấu câu và cái bẫy riêng của Do you think.
Vì sao câu hỏi lồng nghe lịch sự hơn
Câu hỏi trực tiếp đòi câu trả lời ngay: Where is the toilet? Câu hỏi lồng đặt thêm một lớp đệm phía trước, biến yêu cầu thông tin thành câu hỏi về khả năng hoặc sự sẵn lòng của người nghe: Could you tell me where the toilet is? Người nghe có cảm giác được hỏi ý chứ không bị yêu cầu. Lớp đệm càng dài, mức lịch sự càng cao.
Người Việt nói tiếng Anh thường dùng câu hỏi trực tiếp vì tiếng Việt có sẵn từ đệm như "ạ", "dạ", "cho em hỏi" để làm mềm, và khi dịch sang tiếng Anh các từ này biến mất. Kết quả là câu hỏi đúng ngữ pháp nhưng nghe thiếu mềm mỏng. Câu hỏi lồng chính là cách tiếng Anh làm việc mà "cho em hỏi" làm trong tiếng Việt, chỉ khác là nó kéo theo thay đổi trật tự từ.
Không phải lúc nào cũng cần câu hỏi lồng. Với bạn bè, người nhà, trong lớp học thoải mái, câu hỏi trực tiếp kèm please hoặc lời chào là đủ. Câu hỏi lồng hợp nhất với người lạ, khách hàng, cấp trên, và khi nhờ vả điều có thể làm phiền. Dùng quá nhiều lớp đệm với bạn thân lại nghe xa cách, giống như nói chuyện với bạn mà cứ "thưa anh".
Các câu mở đầu thường gặp, xếp theo mức trang trọng
Bảng xếp từ thân mật đến trang trọng. Cột ví dụ dùng cùng một câu hỏi gốc để bạn thấy phần lồng phía sau không đổi, chỉ có phần mở đầu thay đổi. Câu gốc: What time does the museum open?
| Câu mở đầu | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Any idea…? | Any idea what time the museum opens? | Rất thân mật, dùng với bạn bè |
| Do you know…? | Do you know what time the museum opens? | Thông dụng, trung tính, dùng được hầu hết tình huống |
| Can you tell me…? | Can you tell me what time the museum opens? | Thông dụng, hơi trực tiếp hơn Could |
| Could you tell me…? | Could you tell me what time the museum opens? | Lịch sự, an toàn với người lạ |
| Do you happen to know…? | Do you happen to know what time the museum opens? | Lịch sự, ngụ ý không chắc người nghe biết |
| I was wondering… | I was wondering what time the museum opens. | Mềm, gián tiếp; câu trần thuật nên dùng dấu chấm |
| Would you mind telling me…? | Would you mind telling me what time the museum opens? | Rất lịch sự; sau mind là V-ing |
| I would like to know… / I'd be grateful if you could tell me… | I would like to know what time the museum opens. | Trang trọng, hợp văn viết, thư công việc |
Để ý dòng Would you mind telling me: sau mind phải là telling, không phải to tell. Và câu trả lời đồng ý với Would you mind…? về mặt ngữ pháp là No, not at all (tức là không phiền), dù trong thực tế nhiều người chỉ trả lời Sure và cũng không ai hiểu lầm.
Không lùi thì, không đổi đại từ
Câu hỏi lồng lịch sự khác câu hỏi được kể lại ở một điểm quan trọng: bạn đang tự hỏi ở hiện tại, không thuật lại lời ai. Câu mở đầu ở hiện tại (Do you know, Can you tell me) hoặc dùng could, would để làm mềm, chứ không phải để chỉ quá khứ. Vì vậy phần lồng giữ nguyên thì của câu hỏi gốc. Where is the bus station? thành Could you tell me where the bus station is?, không phải was.
Cụm I was wondering nhìn giống quá khứ nhưng thực chất là cách làm mềm bằng thì quá khứ tiếp diễn, không có nghĩa là hỏi về quá khứ. Phần sau vẫn giữ thì theo nghĩa thật: I was wondering if you have any rooms available tonight hoặc mềm hơn nữa …if you had any rooms available tonight. Cả hai đều được người bản ngữ dùng; cách thứ hai lùi thì theo câu mở đầu để giọng nhẹ hơn, không làm đổi nghĩa.
Đại từ cũng giữ nguyên vì người hỏi và người nghe không đổi. Can you help me? khi lồng thành I was wondering if you could help me, vẫn là you và me. Thì của động từ khuyết thiếu ở đây (could) là lựa chọn lịch sự, không phải lùi thì của lời kể. Phân biệt rõ điểm này sẽ giúp bạn khỏi áp máy móc quy tắc lùi thì của câu kể vào câu hỏi lịch sự.
Dấu câu và trật tự từ trong câu hỏi lồng
Câu mở đầu là câu hỏi thì giữ dấu chấm hỏi. Do you know where Mr Phong's office is? Câu chính Do you know là câu hỏi Yes/No nên kết thúc bằng dấu chấm hỏi.
Câu mở đầu là câu trần thuật thì dùng dấu chấm. I'd like to know how long the delivery takes. và I wonder whether the pharmacy is still open. Không thêm dấu chấm hỏi vào những câu này.
Phần lồng không đảo ngữ. Could you tell me where is the lift? là lỗi rất phổ biến, kể cả ở người dùng tiếng Anh lâu năm. Đúng: Could you tell me where the lift is?
Câu Yes/No lồng vào cần if hoặc whether. Is there a cash machine nearby? thành Do you know if there is a cash machine nearby? Không bỏ if: Do you know is there… là lỗi trong văn viết chuẩn.
Do, does, did biến mất như ở câu kể. When does the next train leave? thành Could you tell me when the next train leaves? Nhớ trả đuôi -s cho leave vì chủ ngữ là the next train.
Bẫy Do you think: từ để hỏi phải lên đầu câu
Có một nhóm câu mở đầu trông giống Do you know nhưng hoạt động khác: Do you think, Do you believe, Do you suppose, Do you imagine, Do you reckon (thân mật). Khi kết hợp với câu hỏi Wh-, từ để hỏi phải đứng đầu cả câu, trước do you think. Who will win the final? lồng vào thành Who do you think will win the final?, không phải Do you think who will win the final?
Lý do nằm ở nghĩa. Do you know chờ câu trả lời có hoặc không trước (biết hay không biết), rồi mới đến thông tin. Do you think thì không ai trả lời có hoặc không; người hỏi muốn nghe ý kiến về chính câu hỏi Wh-, nên từ để hỏi được đưa lên đầu. So sánh: Do you know where she went? (có thể trả lời Yes, she went home) và Where do you think she went? (chỉ trả lời bằng ý kiến: I think she went home).
Phần còn lại sau do you think vẫn không đảo ngữ: What do you think the teacher wants?, How much do you think this house costs?. Với câu hỏi Yes/No thì không có gì để đưa lên đầu, nên giữ bình thường: Do you think it will rain? Đây là chỗ học sinh hay bị trừ điểm ở dạng bài chọn đáp án đúng trật tự từ, vì phương án sai trông rất giống mẫu Do you know đã học.
Trả lời một câu hỏi lồng cho tự nhiên
Khi được hỏi bằng câu hỏi lồng, người học hay lúng túng vì không biết trả lời phần nào trước. Nguyên tắc đơn giản: trả lời phần thông tin bên trong, không cần trả lời câu mở đầu. Với Could you tell me where the library is?, câu trả lời tự nhiên là Sure, it's on the second floor hoặc It's just round the corner, chứ không phải Yes, I could rồi dừng ở đó.
Với Do you know…?, người bản ngữ thường mở đầu bằng Yes hoặc Sorry, I don't rồi mới đưa thông tin: Do you know what time the bank closes? — Yes, at half past four hoặc Sorry, I'm not sure. You could ask at the desk. Khi không biết, câu trả lời lịch sự nên kèm gợi ý hỏi ai khác, giống cách người Việt hay nói "để em hỏi lại".
Với Would you mind telling me…?, cần nhớ câu trả lời đồng ý về logic là phủ định (không phiền), nên Not at all rồi đưa thông tin là cách chuẩn. Trả lời Yes theo phản xạ có thể bị hiểu là bạn thấy phiền. Trong giao tiếp thật, người ta thường bỏ qua chuyện này và đi thẳng vào câu trả lời, ví dụ Of course, it's room 204, đây cũng là cách an toàn.
Mẫu câu theo tình huống thực tế
Mỗi tình huống dưới đây có một câu hỏi trực tiếp và một bản lồng lịch sự. Tất cả là ví dụ giả định để luyện nói; bạn thay chi tiết cho hợp hoàn cảnh của mình.
- Hỏi đường ở nơi lạ: Where is the nearest bus stop? → Excuse me, could you tell me where the nearest bus stop is?
- Gọi điện đặt bàn: Do you have a table for four at seven? → I was wondering if you have a table for four at seven.
- Hỏi nhân viên cửa hàng: Does this jacket come in a larger size? → Do you know if this jacket comes in a larger size?
- Hỏi đồng nghiệp người nước ngoài: When is the deadline? → Do you happen to know when the deadline is?
- Viết thư hỏi trường: How can I apply for the scholarship? → I would like to know how I can apply for the scholarship.
- Hỏi thầy cô sau giờ học: Why did I lose marks on question three? → Could you tell me why I lost marks on question three?
Câu cuối giữ lost ở quá khứ đơn vì việc mất điểm đã xảy ra; đây không phải lùi thì mà là đúng thì của sự việc. Quy tắc chung của câu hỏi lồng: thì theo nghĩa thật, trật tự theo câu khẳng định, dấu câu theo câu mở đầu.
Câu hỏi thường gặp
Sau Could you tell me có phải lùi thì không?
Không. Could ở đây là cách nói lịch sự, không chỉ quá khứ. Phần câu hỏi lồng giữ đúng thì theo nghĩa thật, ví dụ Could you tell me where the station is. Chỉ khi bạn thật sự hỏi về quá khứ thì mới dùng thì quá khứ.
Do you know where is the bank có đúng không?
Không đúng trong tiếng Anh chuẩn. Phần sau Do you know phải theo trật tự chủ ngữ trước động từ: Do you know where the bank is. Lỗi này rất phổ biến trong lời nói nhanh, nhưng trong bài thi và văn viết nó bị coi là sai.
Vì sao nói Who do you think will win mà không nói Do you think who will win?
Vì do you think hỏi ý kiến chứ không chờ câu trả lời có hoặc không, nên từ để hỏi được đưa lên đầu câu. Quy tắc này áp dụng cho think, believe, suppose, imagine. Với Do you know thì từ để hỏi đứng sau know như bình thường.
I was wondering có phải là thì quá khứ không?
Về hình thức là quá khứ tiếp diễn, nhưng trong câu hỏi lịch sự nó chỉ làm câu nói mềm hơn, không nói về quá khứ. Phần sau có thể giữ hiện tại hoặc lùi thì cho giọng nhẹ hơn, ví dụ I was wondering if you have hoặc if you had a room.
Câu hỏi lồng kết thúc bằng dấu gì?
Theo câu mở đầu. Do you know, Could you tell me, Would you mind telling me là câu hỏi nên kết thúc bằng dấu chấm hỏi. I wonder, I was wondering, I would like to know là câu trần thuật nên kết thúc bằng dấu chấm.
Có nên dùng câu hỏi lồng với bạn bè không?
Không cần thiết. Với bạn bè và người thân, câu hỏi trực tiếp là tự nhiên, có thể thêm Any idea cho thân mật. Câu hỏi lồng hợp với người lạ, khách hàng, cấp trên, hoặc khi nhờ việc có thể làm phiền người nghe.