Câu hỏi lựa chọn (có or nối hai phương án) khi chuyển sang gián tiếp thường dùng whether… or: "Do you want rice or noodles?" thành She asked whether I wanted rice or noodles; dùng if cũng được chấp nhận trong lời nói, nhưng whether rõ nghĩa và phổ biến hơn.
Câu hỏi lựa chọn nằm giữa câu Yes/No và câu Wh-: nó bắt đầu bằng trợ động từ như câu Yes/No nhưng câu trả lời không phải có hoặc không mà là một trong các phương án. Ngoài ra còn câu Wh- kèm danh sách lựa chọn như Which do you prefer, red or blue?. Bài này giải thích cách đổi từng loại, vị trí của or, cách giữ hoặc bỏ phần or not, và một điểm hay bị bỏ qua: cùng một câu chữ, ngữ điệu khác nhau cho hai câu hỏi khác nhau.
Câu hỏi lựa chọn khác câu Yes/No ở đâu
Câu hỏi Yes/No chờ câu trả lời có hoặc không: Do you want some tea? — Yes, please. Câu hỏi lựa chọn đưa ra hai hoặc nhiều phương án, người nghe chọn một: Do you want tea or coffee? — Coffee, please. Trả lời Yes cho câu thứ hai nghe lạc đề, vì người hỏi không hỏi bạn có muốn uống gì không mà hỏi bạn muốn món nào.
Về hình thức, câu hỏi lựa chọn trực tiếp mượn khung của câu Yes/No: trợ động từ đứng đầu, chủ ngữ theo sau. Vì thế khi chuyển sang gián tiếp, nó đi theo đường của câu Yes/No: cần từ nối, bỏ đảo ngữ, lùi thì. Điểm khác là từ nối nên chọn whether, vì whether vốn mang nghĩa "hay là" giữa các khả năng, khớp với ý lựa chọn.
Có thể bạn đã gặp cấu trúc whether… or trong câu không phải câu hỏi, chẳng hạn Whether you like it or not, the exam is on Monday (dù muốn hay không). Trong câu hỏi gián tiếp, whether… or mang nghĩa khác: "liệu là… hay…". Cùng một cặp từ nhưng vai trò khác nhau, và ngữ cảnh luôn cho bạn biết đang ở trường hợp nào.
Các bước đổi câu hỏi lựa chọn dạng trợ động từ
Lấy ví dụ "Are you travelling by train or by bus?" my aunt asked me.
- Động từ dẫn: My aunt asked me…
- Từ nối: thêm whether. Nếu viết thân mật, if cũng chấp nhận được.
- Bỏ đảo ngữ: are you travelling thành you are travelling, rồi đổi đại từ thành I.
- Lùi thì: am travelling thành was travelling.
- Giữ nguyên phần or: by train or by bus đứng sau động từ như câu gốc, không đưa lên trước.
- Kết quả: My aunt asked me whether I was travelling by train or by bus.
Thêm hai ví dụ: "Did you pay in cash or by card?" thành The cashier asked whether I had paid in cash or by card. "Should we leave now or wait for Hùng?" thành She asked whether we should leave then or wait for Hùng. Ở câu sau, now thường đổi thành then khi kể lại vào lúc khác; should giữ nguyên vì không có dạng lùi.
Dùng if trong câu hỏi lựa chọn có được không
Ngữ pháp mô tả của tiếng Anh ghi nhận if… or trong câu hỏi gián tiếp lựa chọn, đặc biệt trong lời nói: He asked if I wanted the red one or the blue one. Người bản ngữ nghe câu này không thấy sai. Tuy vậy, với câu hỏi lựa chọn, whether được dùng nhiều hơn hẳn và được coi là chuẩn hơn trong văn viết.
Lý do thực tế để ưu tiên whether: if dễ bị đọc thành câu hỏi Yes/No về phương án đầu tiên rồi kèm thêm phương án thứ hai, hoặc bị đọc thành điều kiện. Whether báo ngay từ đầu rằng sắp có các khả năng để chọn. Trong thư công việc, bài luận, báo cáo, chọn whether là cách an toàn.
Với bài tập viết lại câu, nếu đề không chỉ định từ nối, đáp án whether… or chắc chắn đúng, còn if… or thường cũng được chấp nhận. Nếu bạn là người chấm hoặc đang giúp em mình làm bài, đừng gạch câu dùng if chỉ vì đáp án mẫu ghi whether, trừ khi câu đó có or not liền sau if hoặc có giới từ đứng trước, hai vị trí mà if luôn sai.
Câu hỏi Which có kèm lựa chọn
Dạng câu. Câu hỏi Wh- đôi khi kèm danh sách phương án sau dấu phẩy: Which do you prefer, the beach or the mountains?, Which colour shall we choose, green or grey?. Đây vẫn là câu hỏi Wh-, nên khi kể lại giữ which làm từ nối, không thêm whether.
Cách đổi. "Which do you prefer, the beach or the mountains?" he asked. thành He asked which I preferred, the beach or the mountains. Phần phương án giữ ở cuối, ngăn bằng dấu phẩy.
Cách viết gọn hơn. Có thể đưa phương án vào giữa câu cho mượt: He asked whether I preferred the beach or the mountains. Câu này chuyển từ which sang whether, nghĩa gần như giữ nguyên, và thường đọc tự nhiên hơn khi kể.
Which + danh từ. "Which bag is yours, the black one or the brown one?" thành She asked which bag was mine, the black one or the brown one. Cụm which bag là chủ ngữ của câu hỏi gốc, nên trật tự giữ nguyên, chỉ lùi thì và đổi đại từ.
What + lựa chọn. Câu như What would you like, soup or salad? cũng theo cách này: The waiter asked what I would like, soup or salad, hoặc gọn hơn …whether I would like soup or salad.
Khi có ba phương án trở lên
Câu hỏi lựa chọn không chỉ có hai phương án. "Should we meet on Friday, Saturday or Sunday?" vẫn là một câu hỏi lựa chọn, và khi kể lại, danh sách được giữ nguyên với or đặt trước phương án cuối: Lan asked whether we should meet on Friday, Saturday or Sunday. Không cần lặp whether trước từng phương án, cũng không cần thêm or giữa mỗi cặp.
Dấu phẩy trước or cuối danh sách (gọi là dấu phẩy Oxford) là chuyện phong cách viết, không phải ngữ pháp của câu gián tiếp. Văn phong Mỹ dùng nó nhiều hơn, văn phong Anh thường bỏ. Khi làm bài tập, giữ cách đặt dấu phẩy của câu gốc là đủ.
Khi danh sách dài hoặc phương án là cả một cụm động từ, câu kể dễ rối. "Do you want to rest, go for a walk, or watch a film?" kể lại là My cousin asked whether I wanted to rest, go for a walk or watch a film. Các phương án phải cùng dạng ngữ pháp với nhau (cùng là động từ nguyên mẫu), giống câu gốc. Nếu một phương án là danh từ còn phương án khác là động từ, người đọc phải dừng lại để hiểu, và đó thường là dấu hiệu bạn đã chép thiếu một chữ khi đổi câu.
Giữ cấu trúc song song giữa các phương án
Trong câu hỏi lựa chọn, hai vế quanh or phải cùng loại: danh từ với danh từ, cụm giới từ với cụm giới từ, mệnh đề với mệnh đề. Khi đổi sang gián tiếp, phần lùi thì và đổi đại từ phải áp đồng đều cho cả hai vế, nếu không câu sẽ lệch. "Are you staying here or going home?" kể lại là He asked whether I was staying there or going home; cả staying và going chung một trợ động từ was.
Lỗi lệch hay gặp là chỉ lùi thì vế đầu mà quên vế sau khi vế sau có động từ riêng. "Do you cook at home or do you eat out?" phải kể thành She asked whether I cooked at home or ate out, không phải whether I cooked at home or eat out. Khi hai vế có chung chủ ngữ, lược chủ ngữ ở vế sau cho gọn; nếu chủ ngữ khác nhau thì giữ cả hai: He asked whether I would drive or my brother would.
Một cách tự kiểm: đọc riêng từng vế sau khi đã ghép vào câu kể. I cooked at home và I ate out đều phải là câu khẳng định hoàn chỉnh khi thêm chủ ngữ. Nếu một vế đọc lên lệch thì, lệch đại từ hoặc vẫn còn trợ động từ do, bạn sửa vế đó cho khớp với vế còn lại.
Ngữ điệu đổi nghĩa: một câu, hai cách kể
Câu Would you like tea or coffee? có hai cách đọc. Đọc lên giọng ở tea và xuống giọng ở coffee, đó là câu hỏi lựa chọn: người hỏi biết bạn sẽ uống gì đó, chỉ hỏi món nào. Đọc lên giọng ở cuối cả cụm tea or coffee như một khối, đó là câu hỏi Yes/No: người hỏi đang mời bạn uống gì đó nóng, tea or coffee chỉ là ví dụ, và câu trả lời có thể là No, thanks.
Văn bản viết không thể hiện ngữ điệu, nên người kể phải chọn cách kể theo ý thật của người hỏi. Câu hỏi lựa chọn kể lại thành She asked whether I would like tea or coffee, ngầm hiểu là chọn một trong hai. Câu hỏi Yes/No mang tính mời thì kể lại tự nhiên hơn bằng She asked if I would like something to drink hoặc She offered me a hot drink, vì phần tea or coffee không còn quan trọng.
Với người học Việt Nam, điểm này đáng chú ý khi nghe hiểu. Tiếng Việt phân biệt hai loại câu bằng từ: "Bạn uống trà hay cà phê?" khác "Bạn có uống trà hay cà phê gì không?". Tiếng Anh dùng cùng một câu chữ và để ngữ điệu gánh khác biệt. Khi kể lại một cuộc hội thoại đã nghe, hãy nhớ lại giọng của người hỏi để chọn cách kể cho đúng ý.
Bảng ví dụ tổng hợp
Các cặp câu dưới đây gom đủ các dạng đã bàn. Động từ dẫn đều ở quá khứ. Cột ghi chú nêu chỗ có hai cách đều đúng.
| Câu trực tiếp | Câu gián tiếp | Ghi chú |
|---|---|---|
| "Is the meeting on Tuesday or Wednesday?" | He asked whether the meeting was on Tuesday or Wednesday. | if… or cũng chấp nhận trong lời nói |
| "Do you live alone or with your family?" | The form asked whether I lived alone or with my family. | Động từ dẫn không nhất thiết là người |
| "Will you call or send a message?" | Thu asked whether I would call or send a message. | will lùi thành would |
| "Which is cheaper, the train or the plane?" | He asked which was cheaper, the train or the plane. | Hoặc: whether the train or the plane was cheaper |
| "Are you coming or not?" | She asked whether I was coming or not. | Hoặc: whether or not I was coming |
| "Have you finished, or do you need more time?" | The examiner asked whether we had finished or needed more time. | Hai mệnh đề có chung chủ ngữ, gộp lại sau whether |
Dòng cuối là dạng khó nhất: câu gốc có hai câu hỏi nối bằng or, mỗi câu có trợ động từ riêng. Khi kể lại, cả hai đều bỏ đảo ngữ và lùi thì, rồi gộp dưới một whether. Trợ động từ do ở vế sau biến mất, động từ need chuyển sang quá khứ needed.
Câu hỏi thường gặp
Câu hỏi lựa chọn kể lại dùng if hay whether?
Whether là lựa chọn phổ biến và chuẩn hơn, vì nó mang sẵn nghĩa hay là giữa các khả năng. If… or vẫn được chấp nhận trong lời nói. Trong văn viết và khi đề không chỉ định, dùng whether là cách an toàn nhất.
Câu Which do you prefer, A or B kể lại thế nào?
Giữ which làm từ nối và để các phương án ở cuối, ví dụ He asked which I preferred, A or B. Cách khác tự nhiên hơn khi kể là chuyển sang whether: He asked whether I preferred A or B. Cả hai đều đúng.
Câu hỏi có or not ở cuối kể lại thế nào?
Có thể giữ or not ở cuối: She asked whether I was coming or not, hoặc đưa lên liền sau whether: whether or not I was coming. Nếu dùng if thì or not chỉ được đặt ở cuối, không được viết if or not.
Làm sao biết câu có or là câu hỏi lựa chọn hay câu Yes/No?
Trong lời nói, câu hỏi lựa chọn lên giọng ở phương án đầu và xuống giọng ở phương án cuối, còn câu Yes/No lên giọng ở cuối cả cụm. Trong văn bản, dựa vào ngữ cảnh: người hỏi đang mời chung chung hay đang hỏi chọn món cụ thể.
Câu có hai câu hỏi nối bằng or thì gộp thế nào?
Bỏ đảo ngữ ở cả hai vế, lùi thì cả hai, rồi đặt chung sau một whether. Nếu hai vế có cùng chủ ngữ thì có thể lược chủ ngữ ở vế sau, ví dụ asked whether we had finished or needed more time.