GianTiep.comGián Tiếp
Lùi thì trong câu gián tiếp

Khi nào không cần lùi thì trong câu gián tiếp: 5 trường hợp và cách chọn

Năm trường hợp giữ nguyên thì khi đổi câu gián tiếp: động từ tường thuật ở hiện tại, sự thật hiển nhiên, điều còn đúng, kể ngay, quá khứ có mốc rõ.

Vietnamese father reading a phone message aloud to his teenage son in a living room in Hải Phòng, phone screen dark, both seen from behind on a sofa, warm evening lamp

Bạn không cần lùi thì trong câu gián tiếp khi động từ tường thuật ở hiện tại, hiện tại hoàn thành hoặc tương lai; và bạn có thể chọn không lùi khi điều được kể vẫn còn đúng lúc bạn kể, là sự thật hiển nhiên, hoặc là quá khứ đơn đã có mốc thời gian rõ. Trường hợp đầu là quy tắc; các trường hợp sau là lựa chọn, lùi thì vẫn đúng.

Phân biệt hai loại này rất quan trọng. Với loại thứ nhất, lùi thì là sai. Với loại thứ hai, cả lùi lẫn giữ đều được, và bạn chọn theo nghĩa muốn truyền đạt hoặc theo yêu cầu của bài tập. Bài này đi qua từng trường hợp với ví dụ và chỉ rõ chỗ nào sách giáo khoa ở Việt Nam thường hướng dẫn một cách cụ thể.

Trường hợp 1: động từ tường thuật không ở quá khứ

Đây là trường hợp duy nhất mà giữ nguyên thì là bắt buộc. Mốc thời gian không trượt nên không có gì để lùi.

Động từ tường thuậtCâu trực tiếpCâu gián tiếp
Hiện tại: says, tells, explains"The bus is late."Linh says the bus is late.
Hiện tại hoàn thành: has said, has told"The results will come out on Monday."The school has told us the results will come out on Monday.
Tương lai: will say, will tell"I am too busy."He will probably tell you he is too busy.
Hiện tại tiếp diễn: is saying"I don't agree."She is saying she doesn't agree.

Bạn gặp kiểu câu này hằng ngày khi chuyển lời người đang có mặt, đọc tin nhắn, đọc thông báo, hay nói về điều ai đó thường nói: My mother always says I work too hard. Viết My mother always says I worked too hard sẽ đổi nghĩa thành chuyện trong quá khứ.

Trong bài tập, dạng này hay được dùng để kiểm tra xem học sinh có lùi thì một cách máy móc không. Khi thấy says hoặc has said, chỉ đổi đại từ (nếu cần), giữ nguyên thì.

Trường hợp 2: sự thật hiển nhiên và chân lý khoa học

Khi lời gốc là một sự thật không đổi theo thời gian, như định luật tự nhiên, sự kiện địa lý, định nghĩa, thì giữ nguyên hiện tại đơn là cách phổ biến và tự nhiên: "The Earth goes round the Sun." thành Our teacher said the Earth goes round the Sun. Giữ goes nhấn rằng điều này luôn đúng.

Lùi thì cũng không sai: Our teacher said the Earth went round the Sun vẫn được ngữ pháp chuẩn chấp nhận, vì nó chỉ thuật lại những gì được nói ở thời điểm đó, không ngụ ý rằng Trái Đất đã thôi quay. Nhiều sách ngữ pháp của người bản ngữ ghi rõ cả hai cách đều được.

Tuy vậy, nhiều sách giáo khoa và tài liệu ôn tập ở Việt Nam hướng dẫn giữ nguyên thì hiện tại cho chân lý, và đây là dạng bài thường gặp. Chiến lược hợp lý: trong bài làm ở trường, nếu câu rõ là chân lý, giữ nguyên thì theo hướng dẫn của sách bạn đang học; khi gặp người khác viết went, đừng vội cho là sai.

Chú ý ranh giới: "sự thật" ở đây là điều đúng với mọi người, mọi lúc. Một lời nhận định cá nhân như "Đà Nẵng is the best city to live in" không phải chân lý, nên khi kể lại, lùi thì là mặc định: He said Đà Nẵng was the best city to live in.

Trường hợp 3: điều vẫn còn đúng lúc bạn kể

Tình trạng còn tiếp diễn. Bạn của bạn nói tháng trước "I work at a hospital in Cần Thơ." và hiện vẫn làm ở đó. Bạn có thể kể She said she works at a hospital in Cần Thơ hoặc She said she worked at a hospital in Cần Thơ. Câu thứ nhất nhấn hiện trạng; câu thứ hai trung tính.

Kế hoạch vẫn ở phía trước. "The exhibition opens next Friday." nghe hôm thứ Hai, kể lại hôm thứ Tư: He said the exhibition opens next Friday. Vì thứ Sáu đó vẫn chưa tới, giữ nguyên thì và cả trạng từ đều hợp lý.

Khi nào không nên giữ. Nếu bạn không biết điều đó còn đúng hay không, hoặc biết nó đã thay đổi, hãy lùi. Giữ nguyên thì là bạn đang ngầm xác nhận thông tin vẫn đúng ở hiện tại, nên chỉ làm khi bạn chắc.

Đặc điểm cố định của một người. "I am allergic to peanuts." kể lại là She said she is allergic to peanuts rất tự nhiên, vì dị ứng hiếm khi tự hết. Trong ngữ cảnh như vậy, giữ nguyên còn giúp người nghe hiểu rằng thông tin quan trọng cho hiện tại.

Trường hợp 4: kể lại ngay sau khi nghe

Khi bạn chuyển lời gần như ngay lập tức, khoảng cách giữa lúc nói và lúc kể quá ngắn để mốc thời gian thật sự trượt. Ví dụ bạn đang gọi điện, người bên kia nói "I'm on the bus", bạn quay sang người bên cạnh: She says she's on the bus, hoặc She said she's on the bus. Cả hai đều tự nhiên.

Bạn sẽ thấy người bản ngữ chuyển qua lại giữa says và said trong những tình huống này mà không cần đổi thì phía sau. Với người học, cách đơn giản nhất là dùng says khi chuyển lời tức thời; như vậy bạn không phải cân nhắc lùi hay không.

Trong bài tập viết lại câu, ngữ cảnh "vừa mới nói" thường không được cho, nên lùi thì vẫn là đáp án mong đợi. Trường hợp này chủ yếu hữu ích trong giao tiếp thật và trong việc hiểu đúng khi nghe người bản ngữ nói.

Ở chiều ngược lại, nếu bạn dùng said và lùi thì khi kể lại lời vừa nghe, câu vẫn đúng, chỉ nghe hơi trang trọng hơn so với tình huống. Không ai coi đó là lỗi.

Một tình huống gần giống là kể lại lời trong một cuộc trò chuyện vẫn đang diễn ra, như khi bạn làm phiên dịch cho hai người. Người phiên dịch thường dùng he says hoặc nói thẳng ở ngôi thứ ba hiện tại, vì lời vừa được nói ra và vẫn đang có hiệu lực trong cuộc trao đổi.

Trường hợp 5: quá khứ đơn có mốc rõ ràng

Lời gốc ở quá khứ đơn đã nằm sẵn trong quá khứ, nên giữ nguyên không gây hiểu sai thời điểm. Ngữ pháp chuẩn ghi nhận đây là trường hợp giữ nguyên rất phổ biến, nhất là khi câu có năm, ngày, hoặc mệnh đề thời gian cụ thể: "I started this job in 2021." thành He said he started that job in 2021 hoặc He said he had started that job in 2021.

Quá khứ tiếp diễn làm bối cảnh cũng thường giữ nguyên: She said she was living in Huế when she met her husband. Mệnh đề thời gian ở quá khứ đơn (when she met) gần như luôn giữ.

Khi nào nên lùi: khi có hai sự việc quá khứ và giữ nguyên làm mờ thứ tự trước sau, hoặc khi văn bản cần trang trọng, chính xác. Bài riêng về lùi thì quá khứ đơn trong danh mục này có ví dụ chi tiết cho từng trường hợp.

Như mọi trường hợp tuỳ chọn khác, nếu bài tập chỉ có một đáp án và không có ngữ cảnh, dạng lùi đầy đủ là dạng mà người chấm theo bảng lùi thì sẽ chấp nhận.

Một câu hỏi giúp quyết định: giữ nguyên thì đang khẳng định gì

Thay vì học thuộc danh sách trường hợp, bạn có thể dùng một câu hỏi duy nhất: nếu giữ nguyên thì, câu của mình đang ngầm khẳng định điều gì về hiện tại, và điều đó có đúng không? Mọi trường hợp ở trên đều suy ra được từ câu hỏi này.

Ví dụ giả định: tuần trước anh Toàn nói "I'm looking for a flat in Hà Nội." Nếu bạn viết Toàn said he is looking for a flat, câu ngầm nói rằng hôm nay anh ấy vẫn đang tìm. Nếu bạn biết anh ấy đã thuê được nhà hôm qua, câu đó sai sự thật, và phải viết was looking. Nếu bạn không biết, was looking là cách trung thực: bạn chỉ thuật lại điều anh ấy nói, không cam đoan gì về hôm nay.

Áp dụng cho chân lý: the Earth goes round the Sun khẳng định điều luôn đúng, nên giữ nguyên không có rủi ro. Áp dụng cho says: động từ tường thuật ở hiện tại nghĩa là lời nói vẫn còn hiệu lực, nên phần sau cũng ở hiện tại là hợp lý.

Câu hỏi này còn giúp bạn khi viết thư công việc, nơi độ chính xác quan trọng hơn sự tự nhiên. Một câu như The client said the deadline is Friday cam kết rằng hạn vẫn là thứ Sáu ở thời điểm thư được đọc. Nếu bạn không chắc khách đã đổi ý hay chưa, viết was và thêm ngày khách nói sẽ an toàn hơn.

Bảng chọn nhanh: lùi, giữ, hay cả hai

Bảng dưới gom năm trường hợp và mức độ bắt buộc, để bạn tra nhanh khi đang làm bài hoặc viết.

Tình huốngGiữ nguyên thìLùi thì
Động từ tường thuật ở hiện tại hoặc tương laiBắt buộcSai
Sự thật hiển nhiênPhổ biến; sách ở Việt Nam thường yêu cầuChấp nhận theo ngữ pháp chuẩn
Điều vẫn còn đúng lúc kểĐược, nhấn hiện trạngĐược, trung tính
Kể lại ngay sau khi ngheTự nhiênĐược, hơi trang trọng
Quá khứ đơn có mốc rõPhổ biến trong văn nóiĐược, rõ thứ tự hơn
Không có thông tin gì thêm, động từ tường thuật ở quá khứRủi ro trong bài tậpLựa chọn an toàn

Dòng cuối là nguyên tắc chốt: khi không chắc, lùi. Lùi thì đúng với mọi trường hợp động từ tường thuật ở quá khứ; giữ nguyên chỉ đúng khi có lý do. Cách nghĩ này giúp bạn không bị trừ điểm oan mà vẫn hiểu được vì sao người bản ngữ đôi khi không lùi.

Nếu bạn là giáo viên soạn bài tập, hãy ghi rõ ngữ cảnh khi muốn kiểm tra trường hợp giữ nguyên, ví dụ "điều này vẫn đúng đến hôm nay", và chấp nhận cả hai đáp án khi ngữ cảnh không đủ.

Câu hỏi thường gặp

Says và said có khác nhau về nghĩa khi kể lại không?

Says thường dùng khi lời nói còn hiệu lực hoặc vừa mới nói, hoặc khi đọc văn bản, thông báo. Said đặt lời nói vào một thời điểm trong quá khứ. Chọn says thì không lùi thì; chọn said thì lùi là mặc định, giữ nguyên là tuỳ chọn có lý do.

Câu châm ngôn, tục ngữ khi kể lại có giữ nguyên thì không?

Thường giữ nguyên, vì chúng được coi là lời nói mang tính chung, không gắn với thời điểm. Ví dụ My grandfather always said that practice makes perfect. Lùi thành made cũng không sai nhưng ít gặp.

Nếu nửa câu là sự thật, nửa câu là ý kiến thì sao?

Mỗi vế xét riêng. Ví dụ "Water boils at 100 degrees, so I think the soup is ready" có thể kể lại là She said water boils at 100 degrees, so she thought the soup was ready. Vế chân lý giữ nguyên, vế ý kiến lùi.

Giữ nguyên thì có làm câu bị coi là kém trang trọng không?

Không hẳn. Giữ nguyên thì đúng lý do là cách dùng chuẩn trong cả văn viết. Tuy vậy, trong văn kể chuyện và báo cáo về sự việc đã qua, lùi thì phổ biến hơn và đọc liền mạch hơn với các câu xung quanh ở quá khứ.

Động từ tường thuật ở hiện tại hoàn thành có hay gặp không?

Khá hay gặp trong tin tức và thư công việc, ví dụ The company has announced that prices will rise. Vì has announced thuộc nhóm hiện tại, mệnh đề sau giữ nguyên will. Đây là dạng dễ nhầm vì has announced trông giống quá khứ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138