Trạng từ thời gian và nơi chốn trong câu gián tiếp chỉ đổi khi thời điểm hoặc nơi kể đã khác lúc nói; nếu vẫn cùng ngày, cùng chỗ thì giữ nguyên. Người học hay mắc hai lỗi ngược nhau: đổi máy móc theo bảng dù tình huống không cần, và quên đổi khi mốc thời gian đã trôi qua. Thêm một lỗi thứ ba là đổi ngược chiều, ví dụ tomorrow thành the day before.
Bài này giải thích vì sao trạng từ phải đổi, đi qua từng lỗi kèm tình huống cụ thể, nói về các động từ chỉ hướng come, go, bring, take vốn cũng đổi theo nơi chốn, và gợi ý cách thay trạng từ bằng mốc cụ thể để tránh nhầm. Các câu tiếng Anh là ví dụ tự soạn.
Vì sao today, here, now phải đổi: chúng neo vào người nói
Những từ như today, tomorrow, here, now, this week không có nghĩa cố định. Today là "ngày mà người nói đang sống", here là "chỗ người nói đang đứng". Ngôn ngữ học gọi đây là từ chỉ xuất, nghĩa của chúng phụ thuộc vào ai nói, nói ở đâu, nói khi nào.
Khi bạn kể lại lời người khác vào một thời điểm khác, mốc neo đã dịch chuyển. Today của chị Lan hôm thứ Hai, nếu bạn kể lại vào thứ Năm, không còn là today của bạn. Để người nghe hiểu đúng, bạn phải chuyển sang từ không neo vào lúc kể: that day, hoặc ghi thẳng on Monday.
Ngược lại, nếu bạn kể lại ngay trong ngày, today của chị Lan và today của bạn trùng nhau. Đổi thành that day lúc này lại làm người nghe tưởng việc đã xảy ra từ lâu. Đây là lý do bảng đổi trạng từ không phải luật cứng; nó chỉ là kết quả của việc dịch mốc neo khi mốc đã thay đổi.
Nắm được điều này, bạn sẽ thấy câu hỏi đúng không phải "today đổi thành gì" mà là "lúc kể, cái ngày người ta nói tới gọi là gì". Câu trả lời có khi là that day, có khi là yesterday, có khi vẫn là today.
Bảng đổi và lỗi hay gặp ở từng trạng từ
Cột giữa là dạng đổi khi kể lại vào thời điểm hoặc nơi khác hẳn. Cột phải là lỗi thường thấy.
| Câu trực tiếp | Khi đã khác thời điểm, nơi chốn | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| now | then, at that time, right then | giữ now khi việc đã qua |
| today | that day | this day |
| tonight | that night | this night, the night |
| yesterday | the day before, the previous day | the next day (đổi ngược) |
| tomorrow | the next day, the following day, the day after | the day before (đổi ngược) |
| last week | the week before, the previous week | the last week |
| next month | the following month, the month after | the next month ago |
| two days ago | two days before, two days earlier | two days ago (giữ nguyên), two days after |
| here | there, hoặc nêu tên nơi | giữ here khi đã ở chỗ khác |
| this week | that week | these week |
Với last week, viết the last week không sai ngữ pháp nhưng mang nghĩa khác: "tuần cuối cùng" hoặc "bảy ngày vừa qua", không phải "tuần trước đó". Với next month, the next month đôi khi vẫn được dùng với nghĩa tháng kế tiếp, nhưng the following month rõ nghĩa hơn khi kể lại.
Lỗi đổi máy móc khi vẫn cùng ngày, cùng chỗ
Tình huống cùng ngày. Sáng nay đồng nghiệp nói: "I'll send the invoice today." Chiều cùng ngày, sếp hỏi, bạn trả lời. Câu gượng: She said she would send the invoice that day. Câu tự nhiên: She said she would send the invoice today. That day làm sếp hiểu như chuyện của một ngày nào đó trong quá khứ.
Tình huống cùng chỗ. Ở phòng khám, y tá dặn: "Wait here." Năm phút sau, bạn nhắc lại cho người nhà vừa tới: The nurse told us to wait here. Đổi thành there trong khi cả nhà vẫn đứng đúng chỗ đó sẽ gây khó hiểu, người nghe sẽ nhìn quanh tìm "chỗ kia".
Tình huống cùng tuần. Thứ Hai, trưởng nhóm nói: "We will finish this project this week." Thứ Tư kể lại: He said we would finish the project this week — this week vẫn đúng vì vẫn là tuần đó. Chỉ khi sang tuần sau mới cần that week.
Còn thì có lùi không? Ở các tình huống cùng ngày này, lùi thì (would) hay không lùi (will) đều được chấp nhận. Việc giữ trạng từ và việc lùi thì là hai quyết định riêng. Câu She said she would send the invoice today hoàn toàn chuẩn: thì lùi theo động từ tường thuật, trạng từ giữ theo mốc thực tế.
Lỗi quên đổi và lỗi đổi ngược chiều
Quên đổi khi mốc đã qua. Tháng trước, bạn của bạn nói: "I'll call you tomorrow." Kể lại hôm nay mà viết He said he would call me tomorrow thì người nghe hiểu là ngày mai tính từ hôm nay, sai hoàn toàn. Câu đúng: He said he would call me the next day. Lỗi này giống lỗi quên lùi thì: phần trong ngoặc kép bị chép lại nguyên, chỉ thay mỗi động từ.
Đổi ngược chiều. Yesterday là ngày trước ngày nói, nên khi kể lại nó thành the day before hoặc the previous day. Tomorrow là ngày sau ngày nói, thành the next day hoặc the following day. Người học hay lẫn hai cặp này vì cả hai đều có chữ "day", đổi tomorrow thành the day before. Cách nhớ: giữ nguyên hướng thời gian. Yesterday nhìn về phía trước ngày nói thì the day before cũng nhìn về phía trước; tomorrow nhìn về phía sau thì the next day cũng nhìn về phía sau.
Giữ ago. Ago luôn tính từ thời điểm đang nói, nên khi kể lại vào lúc khác, ago phải đổi thành before hoặc earlier. Câu gốc: "I met him three years ago." Kể lại: She said she had met him three years before. Viết three years ago chỉ đúng nếu thời điểm kể gần như trùng thời điểm nói. Viết three years after là đổi ngược chiều, nghĩa sai hẳn.
Đổi đúng hướng nhưng sai mốc. Người học đôi khi viết the day after tomorrow cho tomorrow, hoặc two days later cho tomorrow. Mỗi trạng từ chỉ dịch mốc, không cộng thêm khoảng thời gian. Tomorrow là đúng một ngày sau lúc nói, nên khi kể lại vẫn là đúng một ngày sau: the next day.
Here, come, bring: nơi chốn kéo theo cả động từ
Khi nơi kể khác nơi nói, không chỉ here đổi thành there mà các động từ chỉ hướng cũng có thể phải đổi. Come và bring chỉ chuyển động về phía người nói; go và take chỉ chuyển động ra xa người nói. Khi người nói gốc và người kể ở hai nơi khác nhau, hướng chuyển động nhìn từ người kể cũng thay đổi.
Ví dụ: anh Sơn đang ở Đà Nẵng, gọi điện nói "Come here next week and bring your camera." Bạn đang ở Hà Nội, kể lại cho bạn cùng phòng: Sơn told me to go to Đà Nẵng the following week and take my camera. Giữ come và bring vẫn có thể chấp nhận nếu bạn muốn giữ góc nhìn của Sơn, nhưng go và take phản ánh đúng vị trí của bạn hơn. Đây là chỗ hai cách đều được chấp nhận, tuỳ người kể chọn góc nhìn của ai.
Lỗi thường thấy là giữ nguyên here: Sơn told me to come here, khiến người nghe ở Hà Nội tưởng Sơn muốn bạn ở lại Hà Nội. Cách an toàn nhất là thay here bằng tên nơi: to come to Đà Nẵng hoặc to go to Đà Nẵng.
Nếu bạn đang ở đúng chỗ người nói gốc từng đứng, ví dụ cả hai cùng ở Đà Nẵng, thì here và come giữ nguyên. Một lần nữa, câu hỏi luôn là: nhìn từ chỗ người kể đang đứng, nơi đó gọi là gì.
Thay trạng từ bằng mốc cụ thể: cách tránh nhầm chắc nhất
Trong lời kể thực tế, đặc biệt là email công việc và tin nhắn, người viết tiếng Anh thường không dùng the next day hay the previous week mà thay luôn bằng mốc cụ thể. Cách này tránh được mọi lỗi đổi ngược và đổi sai mốc.
- Thứ Hai đối tác viết "We'll deliver tomorrow." Thứ Năm bạn báo sếp: They said they would deliver on Tuesday. Rõ hơn hẳn the next day, vì sếp không cần nhớ đối tác nói hôm nào.
- Tuần trước khách nói "I paid two days ago." Hôm nay bạn ghi biên bản: The customer said she had paid on the 3rd. Bạn tự tính ngày cụ thể rồi ghi lại, người đọc biên bản không phải tính.
- Giáo viên dặn "Submit it by next Friday." Bạn nhắn cho bạn cùng nhóm vào cuối tuần: The teacher said we had to submit it by Friday the 14th.
- Khi mốc cụ thể không rõ, mới dùng các cụm chung: the day before, the next day, that week. Trong bài tập không có ngữ cảnh, đáp án luôn dùng các cụm chung theo bảng.
- Ghi ngày cụ thể nghĩa là bạn phải tự kiểm lại phép tính; tính nhầm một ngày còn tệ hơn để the next day.
Cách làm này cũng là thói quen tốt khi viết biên bản họp hoặc báo cáo bằng tiếng Anh: người đọc mở văn bản sau nhiều tuần vẫn hiểu đúng mốc thời gian, không cần biết văn bản viết vào ngày nào.
Sáu câu luyện có đáp án
Năm câu đầu: giả định bạn kể lại một tuần sau, ở một nơi khác. Câu thứ sáu có tình huống riêng, đọc kỹ trước khi làm.
- "I'm busy today," she said.
- "We arrived here yesterday," they said.
- "I'll see you tomorrow," he told me.
- "I bought this phone two weeks ago," Lan said.
- "We're leaving now," they said.
- Tám giờ sáng, Minh nói: "I'll finish the slides today." Mười hai giờ trưa cùng ngày, bạn kể lại cho trưởng nhóm.
Đáp án: 1. She said she was busy that day. 2. They said they had arrived there the day before (hoặc the previous day; nếu nơi đó đã rõ, có thể nêu tên nơi thay cho there). 3. He told me he would see me the next day (hoặc the following day). 4. Lan said she had bought the phone two weeks before (hoặc two weeks earlier; that phone cũng được chấp nhận). 5. They said they were leaving then (hoặc at that time, right then). 6. Minh said he would finish the slides today — vẫn cùng ngày nên giữ today; lùi will thành would hay giữ will đều được.
Nếu bạn viết that day ở câu thứ sáu, câu vẫn đúng ngữ pháp nhưng sai tình huống: trưởng nhóm sẽ hiểu là Minh đã hứa từ một hôm nào đó. Câu này chính là lý do bạn không nên đổi trạng từ trước khi hình dung ai kể, kể lúc nào.
Câu hỏi thường gặp
Bài tập không cho ngữ cảnh thì có phải đổi trạng từ không?
Thường là có. Bài tập đổi câu không cho ngữ cảnh ngầm hiểu là kể lại vào thời điểm và nơi khác, nên đáp án đổi today thành that day, here thành there và tương tự. Nếu đề nêu rõ là kể lại trong cùng ngày, cùng chỗ thì giữ nguyên.
The next day và the following day có khác nhau không?
Về nghĩa gần như giống nhau, đều chỉ ngày sau ngày được nhắc tới. The following day nghe trang trọng hơn một chút, hay gặp trong văn viết. The day after cũng dùng được. Cả ba đều là đáp án đúng cho tomorrow khi kể lại.
Ago có bao giờ giữ nguyên trong câu gián tiếp không?
Có, khi khoảng thời gian tính từ lúc kể vẫn đúng như lúc nói, thường là kể lại ngay sau khi nghe. Ví dụ vừa nghe xong I arrived ten minutes ago, bạn quay sang nói He said he arrived ten minutes ago. Còn khi kể lại vào ngày khác, đổi ago thành before hoặc earlier.
This và these trong câu gián tiếp có đổi không?
This và these đi với thời gian (this week, this morning) đổi thành that, those khi mốc đã khác. This đi với đồ vật thì tuỳ: nếu vật vẫn ở trước mặt người kể, giữ this; nếu không, thường đổi thành the hoặc that, ví dụ He said the book was his.
Kể lại trong email nên dùng the next day hay ghi ngày cụ thể?
Ghi ngày cụ thể an toàn hơn, vì người đọc email có thể mở lại sau nhiều ngày. Ví dụ They said they would deliver on Tuesday rõ hơn They said they would deliver the next day. Cách này cũng giúp bạn tránh nhầm hướng thời gian khi đổi.