Phần lớn lỗi câu gián tiếp của người Việt rơi vào năm nhóm: thì của động từ, trật tự từ trong câu hỏi, chọn sai động từ tường thuật, đổi sai đại từ – trạng từ, và mang dấu câu của lời nói trực tiếp sang câu kể lại. Nắm được năm nhóm đó, bạn soát được gần hết bài viết của mình trong vài phút mà không cần thuộc lòng cả bảng quy tắc.
Bài này gom mười hai lỗi hay gặp nhất thành một danh sách soát lỗi. Mỗi lỗi có một câu sai, một câu đúng và lý do ngắn gọn. Câu tiếng Anh trong bài đều là ví dụ tự soạn để minh hoạ. Những chỗ có hai cách đều được chấp nhận, bài ghi rõ cả hai để bạn không sửa nhầm một câu vốn đã đúng. Từng nhóm lỗi có bài riêng đi sâu hơn trong cùng danh mục.
Nhóm lỗi về thì: quên lùi, lùi hai lần, chia sai dạng
Lỗi 1 — quên lùi thì khi sự việc đã qua. Hôm qua bạn của bạn nói: "I am waiting for the bus." Hôm nay kể lại mà viết She said she is waiting for the bus là sai, vì việc chờ xe buýt đã kết thúc. Câu đúng: She said she was waiting for the bus. Lý do: động từ tường thuật ở quá khứ (said) và nội dung không còn đúng ở thời điểm kể, nên thì hiện tại tiếp diễn lùi về quá khứ tiếp diễn.
Lỗi 2 — lùi hai bậc thay vì một. Câu gốc: "I am tired." Có bạn viết He said he had been tired, tức là nhảy thẳng từ hiện tại đơn sang quá khứ hoàn thành. Câu đúng: He said he was tired. Mỗi thì chỉ lùi đúng một bậc: hiện tại đơn sang quá khứ đơn, quá khứ đơn sang quá khứ hoàn thành. Lùi hai bậc làm người đọc hiểu là sự mệt mỏi đã xảy ra trước một mốc khác trong quá khứ, sai ý người nói.
Lỗi 3 — lùi đúng thì nhưng chia sai dạng động từ. Câu gốc: "I don't like coffee." Câu sai: He said he didn't liked coffee. Câu đúng: He said he didn't like coffee. Sau trợ động từ did, động từ chính luôn ở dạng nguyên mẫu. Lỗi tương tự: had went thay vì had gone, was go thay vì went. Đây không hẳn là lỗi câu gián tiếp mà là lỗi chia động từ, nhưng nó xuất hiện dày đặc đúng ở bước lùi thì vì người viết đang tập trung vào chuyện đổi thì mà quên dạng của động từ.
Ghi chú — chỗ không lùi cũng đúng. Nếu nội dung vẫn đúng lúc kể, ví dụ "I live in Đà Nẵng" và người đó vẫn sống ở Đà Nẵng, thì cả She said she lived in Đà Nẵng lẫn She said she lives in Đà Nẵng đều được chấp nhận. Giữ thì hiện tại nhấn mạnh rằng điều đó vẫn còn đúng; lùi thì là cách an toàn, theo quy tắc chung. Khi làm bài tập không có ngữ cảnh, bạn nên lùi thì trừ khi đề yêu cầu khác.
Nhóm lỗi về trật tự từ trong câu hỏi gián tiếp
Lỗi 4 — giữ đảo ngữ của câu hỏi. Câu gốc: "Where do you live?" Câu sai: He asked me where did I live. Câu đúng: He asked me where I lived. Khi kể lại, câu hỏi biến thành một mệnh đề nằm trong câu trần thuật, nên chủ ngữ đứng trước động từ như câu bình thường. Trợ động từ do, does, did chỉ có mặt để tạo câu hỏi trực tiếp, vì vậy chúng biến mất; thì quá khứ chuyển sang chính động từ chính (live thành lived).
Lỗi 5 — đảo động từ be hoặc động từ khuyết thiếu. Câu gốc: "Can you drive?" Câu sai: She asked if could I drive. Câu đúng: She asked if I could drive. Câu gốc: "Where is the library?" Câu sai: He asked where was the library. Câu đúng: He asked where the library was. Với be, can, will, have, cách sửa giống nhau: đưa chủ ngữ lên trước, động từ ra sau.
Lỗi 6 — câu hỏi Có/Không mà thiếu if hoặc whether. Câu gốc: "Are you ready?" Câu sai: She asked me that I was ready hoặc She asked me I was ready. Câu đúng: She asked me if I was ready hoặc She asked me whether I was ready. Hai từ này đều đúng ở vị trí này. Không dùng that cho câu hỏi, vì that chỉ dẫn một lời khẳng định, còn if và whether giữ lại sắc thái chưa biết câu trả lời. Trong lời nói thân mật của một số vùng nói tiếng Anh, bạn có thể nghe kiểu She asked was I ready, nhưng đó không phải dạng chuẩn trong bài viết và bài tập.
Ba lỗi này có chung gốc: câu hỏi tiếng Việt không đảo ngữ, ta chỉ thêm "không", "à", "chưa" vào cuối câu. Người học phải nhớ cơ chế đảo khi hỏi trực tiếp, rồi lại phải nhớ bỏ cơ chế đó khi kể lại. Hai lần thay đổi ngược chiều nhau nên rất dễ nhầm.
Nhóm lỗi về động từ tường thuật: say, tell, suggest và câu mệnh lệnh
Lỗi 7 — say đi thẳng với người nghe. Câu sai: He said me that the shop was closed. Câu đúng: He told me that the shop was closed hoặc He said to me that the shop was closed, hoặc gọn nhất He said that the shop was closed. Say không nhận người nghe làm tân ngữ trực tiếp; muốn nêu người nghe thì phải có to. Cách viết said to me đúng ngữ pháp nhưng trong câu kể lại thường ngày, told me tự nhiên hơn.
Lỗi 8 — tell mà không có người nghe. Câu sai: She told that she was busy. Câu đúng: She told us that she was busy hoặc She said that she was busy. Tell gần như luôn cần một tân ngữ chỉ người. Ngoại lệ là vài cụm cố định như tell the truth, tell a lie, tell a story, tell a joke, tell the time.
Lỗi 9 — suggest đi với to V. Câu gốc: "Let's take a taxi." Câu sai: He suggested me to take a taxi. Câu đúng: He suggested taking a taxi hoặc He suggested (that) we (should) take a taxi. Ở cách thứ hai, động từ sau chủ ngữ để nguyên mẫu, có hoặc không có should đều được; that cũng có thể lược. Suggest không có cấu trúc tân ngữ cộng to V như advise hay tell.
Lỗi 10 — câu mệnh lệnh giữ nguyên dạng phủ định. Câu gốc: "Don't touch the wires." Câu sai: The electrician told us don't touch the wires. Câu đúng: The electrician told us not to touch the wires. Lệnh phủ định chuyển thành not to cộng động từ nguyên mẫu, not đứng trước to. Lệnh khẳng định thì bỏ please, dùng tell, ask hoặc order với tân ngữ và to V.
Nhóm lỗi về đại từ và trạng từ
Lỗi 11 — đổi đại từ theo câu gốc thay vì theo người kể. Lan nói với Nam: "I will help you." Nam kể lại cho mẹ. Câu sai: Lan said she would help you. Câu đúng: Lan said she would help me. Trong lời của Lan, you là Nam; khi Nam là người kể, người đó phải thành me. Quy tắc gọn nhất: trước khi đổi đại từ, hãy hỏi đại từ đó chỉ ai ngoài đời, rồi chọn từ đúng theo vị trí của người đang kể. Bảng "I thành he, you thành they" chỉ đúng trong vài tình huống, không phải luật.
Lỗi ngược lại cũng hay gặp: khi bạn kể lại lời chính mình, I vẫn là I. Câu gốc của bạn là "I can finish the report by Friday." Kể lại cho đồng nghiệp: I said I could finish the report by Friday. Không có lý do gì để đổi thành he hay she.
Lỗi 12 — đổi trạng từ thời gian, nơi chốn một cách máy móc. Sáng nay chị Hoa nói ở văn phòng: "I'll send you the file this afternoon." Đến trưa, cũng ở văn phòng đó, bạn kể lại với một người khác. Câu gượng: She said she would send me the file that afternoon. Câu tự nhiên: She said she would send me the file this afternoon. Bảng đổi now thành then, today thành that day, here thành there chỉ áp dụng khi thời điểm hoặc nơi kể đã khác thời điểm, nơi nói. Cùng ngày, cùng chỗ thì giữ nguyên. Trong bài tập không cho ngữ cảnh, đề thường mặc định là kể lại vào lúc khác và nơi khác, nên đổi theo bảng.
Cả hai lỗi trong nhóm này đều sinh ra từ cùng một thói quen: học bảng đổi như công thức mà không hình dung tình huống. Tiếng Anh không đổi đại từ hay trạng từ vì ngữ pháp bắt buộc, mà vì người, thời gian và nơi chốn đã thay đổi. Hình dung được cảnh ai nói với ai, ở đâu, khi nào, kể lại lúc nào, bạn sẽ tự biết cần đổi gì.
Nhóm lỗi về dấu câu và từ thừa
Đây là nhóm lỗi nhỏ nhưng dễ bị trừ điểm trong bài viết, vì người chấm nhìn thấy ngay. Chúng không làm sai nghĩa, nhưng cho thấy người viết chưa hiểu câu gián tiếp là một câu trần thuật bình thường.
- Giữ dấu chấm hỏi ở cuối câu hỏi gián tiếp: He asked where I lived? sai, phải là He asked where I lived. Câu tường thuật là câu kể, nên kết thúc bằng dấu chấm. Ngoại lệ là khi cả câu ngoài cùng là câu hỏi, ví dụ Do you know where she lives? — dấu hỏi ở đây thuộc về câu Do you know, không thuộc về phần được kể.
- Giữ dấu ngoặc kép và chữ hoa: She said that "I am hungry." sai về cả dấu lẫn đại từ, phải là She said that she was hungry. Câu gián tiếp không dùng ngoặc kép, không viết hoa chữ đầu mệnh đề được kể.
- Thêm that trước câu hỏi: He asked that where the station was và She asked that if I was free đều sai. That dẫn lời khẳng định; câu hỏi đã có từ để hỏi hoặc if, whether dẫn rồi.
- Đặt dấu phẩy sau said: He said, that he was late sai. Trong câu gián tiếp, said và mệnh đề sau nối thẳng, không có dấu phẩy. Dấu phẩy sau said chỉ xuất hiện ở câu trực tiếp: He said, "I am late."
- Lược that thì đúng, không phải lỗi: He said he was late và He said that he was late đều chuẩn. Lời nói thường lược, văn trang trọng hay giữ. Đừng sửa câu của người khác chỉ vì thiếu that.
Một mẹo soát nhanh: đọc to câu gián tiếp của bạn mà không nhìn câu gốc. Nếu nó nghe như một câu kể bình thường, không có dấu vết của câu hỏi hay câu cảm thán, thì phần dấu câu nhiều khả năng đã ổn.
Bảng soát lỗi trước khi nộp bài
Bạn có thể chép bảng này ra một tấm thẻ, đặt cạnh khi làm bài tập hoặc viết đoạn văn. Mỗi dòng là một câu hỏi tự kiểm; trả lời "có" ở dòng nào thì quay lại sửa câu đó.
| Câu hỏi tự kiểm | Dấu hiệu lỗi | Cách sửa |
|---|---|---|
| Động từ tường thuật ở quá khứ, nội dung đã qua? | Thì vẫn giữ như câu gốc | Lùi đúng một bậc |
| Có thì nào bị lùi hai bậc? | Hiện tại nhảy sang quá khứ hoàn thành | Chỉ lùi một bậc |
| Sau did, didn't có động từ chia quá khứ? | didn't liked, did went | Đưa về nguyên mẫu |
| Câu hỏi gián tiếp còn do, does, did? | asked where did she go | Bỏ trợ động từ, chia động từ chính |
| Động từ đứng trước chủ ngữ trong câu hỏi gián tiếp? | asked where was the bank | Đưa chủ ngữ lên trước |
| Câu hỏi Có/Không thiếu if, whether? | asked me I was ready | Thêm if hoặc whether |
| Say đi thẳng với người? | said me, said him | told me hoặc said to me |
| Tell không có người nghe? | told that | told + người, hoặc đổi sang said |
| Suggest đi với tân ngữ và to V? | suggested me to go | suggested going / suggested that I (should) go |
| Lệnh phủ định còn don't? | told me don't | told me not to |
| Đại từ đã đổi theo người kể chưa? | you vẫn chỉ người kể | Xác định ai là ai rồi đổi |
| Câu kết thúc bằng dấu hỏi, có ngoặc kép? | asked where I lived? | Dấu chấm, bỏ ngoặc kép |
Mười hai dòng nghe nhiều, nhưng khi đã quen, bạn chỉ cần đọc một lượt là bắt được. Người học thường mắc tập trung vào hai ba dòng; sau vài bài tập, bạn sẽ biết mình hay vấp dòng nào và chỉ cần soát kỹ dòng đó.
Vì sao người Việt hay mắc đúng những lỗi này
Hầu hết lỗi trong danh sách trên không phải do lười học mà do tiếng Việt và tiếng Anh xử lý lời kể theo hai cách khác nhau. Hiểu được chỗ khác đó giúp bạn đoán trước mình sẽ vấp ở đâu.
Thứ nhất, động từ tiếng Việt không đổi hình thức theo thời gian. Ta nói "Hôm qua Minh bảo Minh mệt" mà không cần đổi chữ "mệt" thành dạng quá khứ. Thời gian được hiểu qua ngữ cảnh và các từ như đã, đang, sẽ. Vì vậy khi viết tiếng Anh, cảm giác "cần lùi thì" không tự xuất hiện; người học phải chủ động nhắc mình.
Thứ hai, câu hỏi tiếng Việt không đảo ngữ. "Bạn sống ở đâu?" và "Minh hỏi bạn sống ở đâu" có cùng trật tự từ. Đây là điểm mà tiếng Việt thật ra giống câu hỏi gián tiếp tiếng Anh hơn là câu hỏi trực tiếp, nhưng do người học vừa mới luyện mạnh phần đảo ngữ, họ mang nó sang luôn câu kể lại.
Thứ ba, một chữ "bảo" tiếng Việt gánh việc của say, tell, ask và cả order. "Mẹ bảo con về sớm" có thể là told me to come home early hoặc asked me to come home early tuỳ giọng. Khi dịch thẳng, người học chọn say vì thấy quen, rồi ghép thêm tân ngữ theo kiểu tiếng Việt, ra said me.
Thứ tư, tiếng Việt hay lược chủ ngữ trong mệnh đề sau. "Anh ấy nói là sẽ đến" dịch thẳng thành He said will come, thiếu chủ ngữ. Tiếng Anh bắt buộc có chủ ngữ: He said he would come. Lỗi này không nằm trong mười hai lỗi chính ở trên nhưng rất phổ biến ở người mới học, đáng thêm vào thẻ soát lỗi của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Lỗi nào trong câu gián tiếp bị trừ điểm nhiều nhất trong bài viết?
Không có thang trừ điểm chung cho mọi kỳ thi, nhưng lỗi làm câu sai ngữ pháp rõ rệt như giữ đảo ngữ trong câu hỏi, say me, didn't liked thường bị coi nặng hơn lỗi chọn chưa khéo như giữ that afternoon khi kể cùng ngày. Bạn nên ưu tiên sửa nhóm lỗi trật tự từ và chia động từ trước.
Không lùi thì có phải lúc nào cũng sai không?
Không. Khi động từ tường thuật ở hiện tại, hoặc nội dung vẫn còn đúng lúc kể như sự thật khoa học, thói quen vẫn còn, cả hai cách lùi và không lùi đều được chấp nhận. Chỉ khi nội dung đã qua hoặc không còn đúng thì không lùi mới là lỗi.
Viết said to me that có bị coi là sai không?
Không sai. Said to me that đúng ngữ pháp, chỉ là ít dùng hơn told me that trong câu kể lại thường ngày. Cách sai thật sự là said me that, tức bỏ mất giới từ to. Với câu mệnh lệnh, bạn nên dùng told me to thay vì said to me to.
Câu hỏi gián tiếp có bao giờ kết thúc bằng dấu chấm hỏi không?
Có, khi cả câu ngoài cùng là một câu hỏi, ví dụ Do you know where the station is? hoặc Could you tell me what time it starts? Dấu hỏi thuộc về phần Do you know hay Could you tell me. Nếu câu ngoài là câu kể như He asked where I lived thì phải dùng dấu chấm.
Làm sao biết mình hay mắc lỗi nào nhất?
Cách đơn giản là gom mười câu gián tiếp bạn viết trong một tuần, so từng câu với bảng soát lỗi, đánh dấu dòng nào bị vi phạm. Sau hai ba tuần, hai hoặc ba dòng sẽ lặp lại nhiều nhất; đó là chỗ bạn cần luyện riêng thay vì ôn lại toàn bộ.
Có nên học thuộc bảng đổi trạng từ không?
Nên biết bảng để làm bài tập không có ngữ cảnh, nhưng đừng coi nó là luật bắt buộc. Trạng từ chỉ đổi khi thời điểm hoặc nơi kể khác thời điểm, nơi nói. Nếu cùng ngày, cùng chỗ thì giữ today, here, this như câu gốc vẫn đúng và còn tự nhiên hơn.