Trong câu gián tiếp, must chỉ sự bắt buộc có thể giữ nguyên hoặc đổi thành had to; must chỉ suy luận (chắc hẳn) luôn giữ nguyên; mustn't chỉ sự cấm thì giữ mustn't hoặc diễn lại bằng told… not to, không bao giờ đổi thành didn't have to. Ba nghĩa của must cho ba cách xử lý khác nhau, nên bước đầu tiên luôn là xác định must đang mang nghĩa nào.
Bài này đi qua từng nghĩa, kèm have to, needn't, don't have to — những cấu trúc gần nghĩa mà đổi sai là lệch nghĩa ngay. Chỗ nào hai cách đều chấp nhận, bài ghi rõ cả hai. Mọi câu ví dụ đều tự soạn để minh hoạ.
Ba nghĩa của must và vì sao phải phân biệt
Must có ba cách dùng chính. Thứ nhất là bắt buộc: “I must finish this report today” — người nói tự thấy phải làm. Thứ hai là suy luận chắc chắn: “You must be tired after the long flight” — người nói đoán dựa trên bằng chứng, nghĩa là chắc hẳn. Thứ ba là cấm, ở dạng phủ định: “You mustn't touch the wires” — không được làm. Ngoài ra must còn dùng để mời hoặc khuyên nhiệt tình (“You must try this soup”), về hình thức gần với nghĩa bắt buộc nhưng sắc thái thân thiện.
Phải phân biệt vì nghĩa bắt buộc có dạng quá khứ thay thế là had to, còn nghĩa suy luận thì không. Nếu đổi “She must be at home” (chắc hẳn cô ấy đang ở nhà) thành He said she had to be at home, câu kể biến thành cô ấy bị buộc phải ở nhà — nghĩa khác hẳn. Còn nghĩa cấm có dạng phủ định riêng: mustn't là không được, don't have to là không cần. Lùi mustn't thành didn't have to là biến lệnh cấm thành sự cho phép không làm.
Vì vậy cách làm an toàn là đọc ngữ cảnh trước, gán nhãn bắt buộc, suy luận hay cấm cho must, rồi mới đổi. Dấu hiệu nhận biết nhanh: must + be, must have been, must + động từ chỉ trạng thái (know, feel, like) thường là suy luận; must + động từ hành động mà người nói kiểm soát được (finish, call, leave) thường là bắt buộc.
Must chỉ bắt buộc: giữ must hoặc đổi thành had to
Với nghĩa bắt buộc, ngữ pháp chuẩn chấp nhận cả hai cách: giữ must hoặc đổi thành had to. Had to phổ biến hơn trong văn nói; giữ must thường gặp trong văn viết, nhất là khi sự bắt buộc vẫn còn hiệu lực.
| Câu trực tiếp | Câu gián tiếp | Ghi chú |
|---|---|---|
| “I must finish this report today,” Hạnh said. | Hạnh said (that) she had to finish that report that day. / Hạnh said (that) she must finish that report that day. | Cả hai đều đúng |
| “I must call the bank tomorrow,” Dũng said. | Dũng said (that) he would have to call the bank the next day. / … he had to call … / … he must call … | Bắt buộc ở tương lai: would have to rõ nghĩa nhất |
| “Must I sign here?” the customer asked. | The customer asked if he had to sign there. | Câu hỏi: thường dùng had to |
| “You must hand in the form by Friday,” the clerk said to me. | The clerk told me (that) I had to hand in the form by Friday. / … I must hand in … | Hạn chưa qua thì giữ must tự nhiên |
Câu hỏi với must (Must I...?) thường được tường thuật bằng had to, vì dạng asked if he must sign nghe khá cứng, dù không sai. Ở câu thứ hai, would have to là lựa chọn rõ ràng nhất vì việc gọi ngân hàng nằm ở tương lai so với lúc nói; had to và must vẫn được chấp nhận.
Nhiều sách ở trường chỉ dạy một dòng must → had to. Khi làm bài theo sách và đề không cho thêm ngữ cảnh, chọn had to là an toàn. Khi tự viết, bạn được giữ must nếu muốn nhấn rằng việc bắt buộc đó vẫn còn nguyên.
Must chỉ suy luận: giữ nguyên, không đổi thành had to
“You must be hungry after the match,” Mum said to us. → Mum said (that) we must be hungry after the match. Must ở đây là chắc hẳn, nên giữ nguyên. Không dùng had to, vì had to chỉ sự bắt buộc. Trong văn kể chuyện, người viết có thể diễn lại bằng một động từ khác cho rõ: Mum guessed that we were hungry after the match. Cách này đúng, nhưng là diễn ý chứ không còn giữ cấu trúc.
Suy luận về quá khứ dùng must have + V3 và cũng giữ nguyên: “Linh must have forgotten our meeting,” Khang said. → Khang said (that) Linh must have forgotten their meeting. Phủ định của must suy luận không phải mustn't mà là can't: “It can't be true,” she said. → She said (that) it couldn't be true. Can't lùi thành couldn't theo quy tắc chung. Suy luận phủ định về quá khứ: “He can't have seen us,” Lan said. → Lan said (that) he couldn't have seen them.
Trong dạng bài chọn đáp án, nếu một phương án có had to và một phương án giữ must, hãy xem câu gốc là bắt buộc hay suy luận. Câu gốc là suy luận (thường đi với be, have been, hoặc có ngữ cảnh đoán) thì chỉ phương án giữ must là đúng nghĩa. Đây là điểm phân loại tốt vì nhiều bạn quen tay đổi mọi must thành had to.
Mustn't chỉ sự cấm: giữ mustn't hoặc dùng told… not to
Giữ mustn't. “You mustn't park here,” the guard said to me. → The guard told me (that) I mustn't park there. Cách này đúng và thường gặp trong bài tập đổi câu.
Dùng told hoặc warned + not to V. The guard told me not to park there. Đây là cách tự nhiên nhất khi kể chuyện, vì mustn't trong lời gốc thực chất là một lời cấm. Nếu lời gốc mang tính cảnh báo nguy hiểm, warned hợp hơn: “You mustn't touch the wires!” → He warned me not to touch the wires.
Dùng wasn't allowed to hoặc wasn't to. The guard said (that) I wasn't allowed to park there. hoặc trang trọng hơn The guard said (that) I wasn't to park there. Cả hai giữ nghĩa cấm.
Không dùng didn't have to. The guard said (that) I didn't have to park there có nghĩa là không cần đỗ ở đó, hoàn toàn khác lời cấm. Lỗi này hay xuất hiện vì học sinh nhớ máy móc must → had to rồi thêm not vào.
Lời cấm còn hiệu lực. “Students mustn't use phones during the exam,” the teacher said. → The teacher said (that) students mustn't use phones during the exam. Quy định chung còn hiệu lực thì giữ mustn't là tự nhiên nhất.
Have to, has to, had to: lùi như động từ thường
Have to là động từ thường nên đi theo bảng lùi thì bình thường. Điểm cần nhớ là cách xử lý had to khi lời gốc đã ở quá khứ.
| Câu trực tiếp | Câu gián tiếp |
|---|---|
| “I have to work late tonight,” Phương said. | Phương said (that) she had to work late that night. |
| “Do I have to bring my ID card?” Hưng asked. | Hưng asked if he had to bring his ID card. |
| “We'll have to wait for the next bus,” they said. | They said (that) they would have to wait for the next bus. |
| “I had to repeat the whole test,” Bảo said. | Bảo said (that) he had had to repeat the whole test. / Bảo said (that) he had to repeat the whole test. |
| “You don't have to come early,” the host said to me. | The host told me (that) I didn't have to come early. |
Câu thứ tư: had to thành had had to là lùi đúng quy tắc, nhưng trong văn nói người ta thường giữ had to vì thời gian đã rõ từ ngữ cảnh; cả hai đều được chấp nhận. Câu thứ năm: don't have to (không cần) lùi thành didn't have to, nghĩa vẫn là không bắt buộc, khác với mustn't.
Have got to (thân mật, phổ biến trong tiếng Anh – Anh, nghĩa giống have to) cũng lùi: “I've got to go,” he said. → He said (that) he had to go. Người ta thường đổi thẳng thành had to; dạng had got to ít gặp.
Needn't, don't need to và needn't have
Needn't (không cần, dùng nhiều hơn trong tiếng Anh – Anh) khi tường thuật có thể giữ nguyên hoặc đổi: “You needn't bring anything,” Trang said to me. → Trang told me (that) I needn't bring anything. hoặc Trang told me (that) I didn't have to bring anything. hoặc Trang told me (that) I didn't need to bring anything. Ba cách đều đúng. Nếu việc nằm ở tương lai so với lúc nói, wouldn't have to cũng được.
Don't need to là động từ need thường, lùi thành didn't need to: “You don't need to pay now,” the cashier said to me. → The cashier told me (that) I didn't need to pay then. Câu hỏi với need: “Do I need to come?” she asked. → She asked if she needed to come. Dạng “Need I come?” trang trọng và hiếm, khi tường thuật cũng thường viết thành asked if she needed to come.
Needn't have + V3 (đã làm nhưng hoá ra không cần) giữ nguyên: “You needn't have bought flowers,” my grandmother said to me. → My grandmother told me (that) I needn't have bought flowers. Đừng thay bằng didn't need to: câu I didn't need to buy flowers chỉ nói là không cần, không cho biết đã mua hay chưa; needn't have bought thì ngầm hiểu đã mua rồi. Khi tường thuật, giữ đúng dạng của lời gốc để không mất phần nghĩa này.
Must trong quy định, lời mời và lời tự nhắc
Ngoài ba nghĩa chính, must còn xuất hiện trong vài tình huống mà cách tường thuật có lựa chọn riêng.
- Quy định chung còn hiệu lực: “All drivers must wear seat belts,” the officer said. → The officer said (that) all drivers must wear seat belts. Giữ must nhấn quy định vẫn đúng; had to cũng được nếu bạn kể như một sự việc đã qua.
- Lời mời nhiệt tình: “You must come and visit us in Đà Lạt,” Thy said to me. → Thy said (that) I must come and visit them in Đà Lạt. hoặc Thy invited me to visit them in Đà Lạt. Dùng had to ở đây nghe như bắt buộc, không hợp ý mời.
- Lời khuyên mạnh: “You must try the grilled fish here,” Khôi said to me. → Khôi said (that) I must try the grilled fish there. hoặc Khôi recommended the grilled fish there.
- Lời tự nhắc: “I must remember to lock the door,” Grandpa said. → Grandpa said (that) he must remember to lock the door. hoặc Grandpa said (that) he had to remember to lock the door.
Cách chọn: thử thay bằng had to và hỏi nghĩa có còn đúng lời người nói hay không. Còn đúng thì được dùng; nếu câu lệch sang ép buộc trong khi người nói chỉ mời hoặc khuyên, hãy giữ must hoặc chọn động từ tường thuật hợp nghĩa như invite, recommend, urge. Với lời tự nhắc, cả hai cách đều ổn vì người nói đang tự đặt nghĩa vụ cho mình.
Câu hỏi thường gặp
Must trong câu gián tiếp có bắt buộc đổi thành had to không?
Không bắt buộc. Với nghĩa bắt buộc, giữ must hoặc đổi thành had to đều đúng; had to phổ biến hơn trong văn nói. Với nghĩa suy luận thì phải giữ must. Khi làm bài theo sách giáo khoa mà đề không có ngữ cảnh, chọn had to cho nghĩa bắt buộc.
Vì sao must chỉ suy luận không đổi thành had to?
Vì had to chỉ mang nghĩa bắt buộc. Đổi She must be tired thành she had to be tired biến lời đoán thành sự ép buộc, nghĩa sai hoàn toàn. Must suy luận và must have + V3 luôn giữ nguyên khi tường thuật, chỉ đổi đại từ và trạng từ.
Mustn't đổi thành didn't have to có đúng không?
Không đúng. Mustn't là không được, còn didn't have to là không cần. Khi tường thuật lời cấm, bạn giữ mustn't, hoặc dùng told hay warned + not to V, hoặc wasn't allowed to. Đổi sang didn't have to làm mất hẳn nghĩa cấm của lời gốc.
Had to trong lời gốc có phải đổi thành had had to không?
Lùi thành had had to là đúng quy tắc, nhưng không bắt buộc. Trong văn nói và cả văn viết, người ta thường giữ had to khi ngữ cảnh đã cho thấy rõ việc đó xảy ra trước lúc nói. Cả hai cách đều được chấp nhận.
Needn't have bought và didn't need to buy khác nhau ra sao?
Needn't have bought nghĩa là đã mua nhưng hoá ra không cần. Didn't need to buy chỉ nói là không cần mua, thường hiểu là đã không mua, hoặc không rõ. Khi tường thuật, giữ đúng dạng của lời gốc để người đọc không hiểu sai việc đã xảy ra hay chưa.
Can't be khi tường thuật đổi thế nào?
Can't be chỉ suy luận phủ định, nghĩa là chắc chắn không phải. Khi tường thuật với động từ ở quá khứ, can't lùi thành couldn't: She said it couldn't be true. Với quá khứ, can't have been thành couldn't have been. Không dùng mustn't cho nghĩa này.