GianTiep.comGián Tiếp
Câu gián tiếp là gì và quy tắc cơ bản

Có cần “that” trong câu gián tiếp không? Khi nào lược được, khi nào nên giữ

That trong câu gián tiếp thường lược được sau say và tell, nhưng nên giữ trong văn trang trọng, sau một số động từ và khi có hai mệnh đề nối nhau.

Young Vietnamese office worker at a window desk in Ho Chi Minh City, back to camera, editing on a laptop with a blank glowing display, city rooftops blurred outside

“That” trong câu gián tiếp là từ nối có thể lược trong đa số trường hợp sau say và tell: He said (that) he was ready đúng cả khi có lẫn khi không có that. Văn nói và văn viết thân mật thường bỏ, văn viết trang trọng thường giữ. Có vài trường hợp nên giữ để câu rõ nghĩa, và có những loại câu hoàn toàn không dùng that.

Người học Việt hay băn khoăn ở hai chiều ngược nhau: hoặc sợ bỏ that là sai, hoặc thêm that vào cả câu hỏi và câu mệnh lệnh. Bài này đi qua từng trường hợp: lược thoải mái, nên giữ, và không bao giờ dùng, kèm những lỗi dấu câu hay đi chung với that.

That là gì trong câu gián tiếp và vì sao lược được

Trong câu gián tiếp dạng kể, that là liên từ mở đầu mệnh đề danh từ, tức mệnh đề làm tân ngữ cho động từ tường thuật. Nó không mang nghĩa riêng, không phải đại từ chỉ định “cái đó”. Chức năng của nó là báo cho người đọc: từ đây trở đi là nội dung lời nói. Tiếng Việt có chữ “rằng” và “là” làm việc tương tự: “Anh ấy nói (rằng) anh ấy bận.”

Vì không mang nghĩa, that có thể lược khi ranh giới giữa hai mệnh đề đã rõ. Sau said, told me, thought, knew, người nghe tự hiểu phần tiếp theo là nội dung, nên that trở thành thừa. Trong hội thoại thường ngày, người bản ngữ lược that rất thường xuyên.

Điều quan trọng cần nhớ: lược hay giữ không làm thay đổi nghĩa và không làm câu sai ngữ pháp trong những trường hợp thông thường. Sự khác nhau nằm ở văn phong và độ rõ ràng. Nếu đề bài trắc nghiệm có hai lựa chọn chỉ khác nhau ở chữ that sau said, khả năng cao đáp án đúng nằm ở chỗ khác của câu, ví dụ thì của động từ hoặc đại từ.

Cũng cần phân biệt that liên từ với that đại từ quan hệ trong mệnh đề quan hệ, như the book that she lent me. Hai loại đều có lúc lược được, nhưng theo quy tắc khác nhau, và bài này chỉ bàn loại thứ nhất. Một câu gián tiếp có thể chứa cả hai: She said (that) the book (that) she lent me was hers. Cả hai chữ that ở đây đều lược được, nhưng nếu lược hết, câu nói nhanh vẫn ổn còn câu viết ra trông khá dày đặc. Khi viết, giữ ít nhất that đầu tiên giúp người đọc nhận ra chỗ bắt đầu lời kể.

Khi nào lược that thoải mái

Bạn có thể bỏ that mà không lo sai hay mất tự nhiên trong các trường hợp sau:

  • Sau các động từ tường thuật phổ biến: say, tell, think, know, believe, hope, guess. Ví dụ: She told me she'd call later.
  • Khi nói, nhắn tin, viết email thân mật: Tom said he can't make it tonight.
  • Khi mệnh đề nội dung ngắn và đứng ngay sau động từ: I knew you'd come.
  • Khi mệnh đề nội dung bắt đầu bằng đại từ chủ ngữ rõ ràng như he, she, they, we, giúp người đọc nhận ra ngay ranh giới.

Ở những trường hợp này, giữ that cũng không sai; câu chỉ trang trọng hơn một chút. Trong bài viết học thuật hay báo cáo, giữ that sau said là lựa chọn phổ biến. Không có quy tắc bắt buộc theo số lượng chữ hay theo cấp lớp; đây là lựa chọn văn phong.

Trong sách giáo khoa và đáp án bài tập, that thường được đặt trong ngoặc đơn như (that) để báo hiệu cả hai cách đều đúng. Khi tự làm bài, bạn viết có hay không đều được, trừ khi đề yêu cầu cụ thể.

Khi nào nên giữ that

Có cụm từ chen giữa động từ và mệnh đề. Khi một trạng ngữ đứng giữa, that giúp người đọc thấy chỗ bắt đầu nội dung: She told me last night that she was moving to Can Tho. Bỏ that ở đây làm câu khó đọc, vì người đọc dễ hiểu nhầm last night thuộc về mệnh đề sau.

Có hai mệnh đề nội dung nối nhau. He said that he was tired and that he wanted to go home. Chữ that thứ hai cho biết ý muốn về nhà cũng là lời anh ấy nói. Thiếu nó, câu He said he was tired and he wanted to go home có thể hiểu là người kể tự nhận xét anh ấy muốn về nhà. Trong văn nói thì ngữ cảnh thường đủ rõ, nhưng khi viết nên giữ.

Sau một số động từ trang trọng hoặc mang sắc thái. Với reply, answer, explain, announce, complain, shout, state, argue, that thường được giữ, nhất là trong văn viết: The manager explained that the delay was unavoidable. Bỏ that sau những động từ này không phải lúc nào cũng sai, nhưng ít gặp hơn và có thể nghe gượng.

Trong văn viết trang trọng. Báo cáo, bài luận, biên bản thường giữ that để câu rõ ràng và chuẩn mực. Người đọc văn bản không thể hỏi lại người viết, nên mọi tín hiệu giúp đọc nhanh đều có ích.

Loại câu không dùng that

That chỉ đi với câu kể. Các loại câu khác có từ nối riêng, và thêm that vào là sai.

Loại câu gốcCách nối đúngViết sai thường gặp
Câu hỏi có/không: “Are you free?”She asked if/whether I was free.She asked that if I was free.
Câu hỏi Wh-: “Where do you work?”He asked where I worked.He asked that where I worked.
Mệnh lệnh: “Sit down.”The teacher told us to sit down.The teacher told us that sit down.
Lời nhờ: “Please help me.”She asked me to help her.She asked me that help her.

Lỗi thêm that vào câu hỏi thường do người học thuộc công thức “said that” rồi dùng cho mọi loại câu. Cách sửa là quay lại bước nhận diện loại câu trước khi viết. Có một ngoại lệ ở mức nâng cao: sau các động từ như insist, suggest, demand, recommend, that có thể đi với mệnh đề mang nghĩa yêu cầu (She suggested that we leave early). Đây là phần của danh mục động từ tường thuật, không phải cách kể lại câu mệnh lệnh thông thường.

Lỗi dấu câu và từ đi kèm với that

Không đặt dấu phẩy trước that. He said, that he was busy là sai. Dấu phẩy sau said chỉ dùng trong câu trực tiếp, trước dấu ngoặc kép. Câu gián tiếp nối liền: He said that he was busy.

Không vừa dùng that vừa giữ ngoặc kép. She said that “I am tired.” là trộn hai kiểu câu. Đã dùng that thì bỏ ngoặc kép, đổi đại từ và thì: She said that she was tired.

Không dùng what thay cho that. Người Việt dịch “anh ấy nói là…” đôi khi viết He said what he was busy. What chỉ dùng khi kể lại câu hỏi có what hoặc khi có nghĩa “điều mà”: I didn't hear what he said (mình không nghe rõ anh ấy nói gì).

Không lặp chủ ngữ sau that. My teacher said that she, she would be absent là lỗi viết vội. Mỗi mệnh đề chỉ một chủ ngữ.

Lược that và độ rõ của câu: một vài ví dụ khó

Có những câu lược that khiến người đọc phải đọc lại. Ví dụ: The teacher told the students the test was cancelled. Người đọc lướt có thể dừng ở told the students the test và nghĩ cô giáo nói với học sinh về bài kiểm tra, rồi mới nhận ra đó là mệnh đề. Thêm that sau students giúp đọc trơn hơn: The teacher told the students that the test was cancelled.

Tương tự, khi chủ ngữ của mệnh đề nội dung là một cụm danh từ dài, that giúp tách rõ. So sánh He said the new library near the river would open in May với He said that the new library near the river would open in May. Cả hai đều đúng; câu thứ hai dễ đọc hơn một chút trên giấy.

Quy tắc thực dụng: khi nói, cứ lược thoải mái; khi viết, đọc lại câu một lần và hỏi xem người đọc có dừng lại giữa chừng không. Nếu có, thêm that. Cách này hợp với cả tiếng Anh – Anh và tiếng Anh – Mỹ, vì hai biến thể không có quy tắc khác nhau đáng kể về việc lược that sau động từ tường thuật.

That, rằng và là: đối chiếu với tiếng Việt

Tiếng Việt có hai từ làm việc giống that: “rằng” và “là”. “Rằng” trang trọng hơn, hay gặp trong văn viết và tin tức: “Bộ phận kỹ thuật cho biết rằng hệ thống sẽ hoạt động lại vào buổi chiều.” “Là” thân mật hơn, dùng nhiều khi nói: “Nó bảo là mai nó bận.” Và cũng như that, cả hai thường được bỏ khi nói nhanh: “Nó bảo mai nó bận.”

Sự tương đồng này có lợi: cảm giác của bạn về việc khi nào thêm “rằng” trong tiếng Việt khá gần với cảm giác khi nào giữ that trong tiếng Anh. Văn bản trang trọng, câu dài, có trạng ngữ chen giữa thì giữ; lời nói nhanh, câu ngắn thì bỏ.

Nhưng có một khác biệt quan trọng. Trong tiếng Việt, “là” còn xuất hiện sau động từ hỏi: “Nó hỏi là mai mình có rảnh không.” Nếu dịch thẳng, người học viết He asked that if I was free, vừa thừa that vừa sai cấu trúc. Tiếng Anh không có chữ nối chung cho mọi loại câu; câu hỏi chỉ dùng if/whether hoặc từ để hỏi. Khi dịch từ tiếng Việt, bạn bỏ chữ “là” trước rồi mới chọn từ nối theo loại câu.

Một khác biệt nữa: tiếng Việt cho phép dùng “là” sau gần như mọi động từ nói năng và suy nghĩ, kể cả “dặn là”, “bảo là”. Trong tiếng Anh, told me that chỉ hợp khi kể thông tin; nếu “dặn là” mang nghĩa ra lệnh như “Mẹ dặn là đóng cửa”, câu tiếng Anh phải là Mom told me to close the door, không dùng that.

Câu hỏi thường gặp

Bỏ that sau said có bị trừ điểm không?

Theo ngữ pháp chuẩn, bỏ that sau said và told là đúng, nên đáp án thường ghi that trong ngoặc đơn để chấp nhận cả hai. Nếu đề yêu cầu viết lại câu theo một mẫu có sẵn that hoặc giới hạn số từ, bạn làm theo yêu cầu của đề.

That trong câu gián tiếp có phải là đại từ chỉ định không?

Không. Đó là liên từ mở đầu mệnh đề nội dung, tương đương chữ rằng trong tiếng Việt. That đại từ chỉ định có nghĩa cái đó, cái kia, như trong That is my bag, và đổi thành this khi kể lại thì không liên quan đến liên từ này.

Câu hỏi gián tiếp có dùng that không?

Không. Câu hỏi có hoặc không dùng if hoặc whether, câu hỏi có từ để hỏi dùng chính từ đó như where, why, how. Viết asked that if hay asked that where là sai.

Khi có hai ý được kể lại thì phải lặp that không?

Nên lặp that trước ý thứ hai khi viết, ví dụ said that he was tired and that he wanted to rest, để người đọc biết cả hai đều là lời người nói. Trong văn nói, ngữ cảnh thường đủ rõ nên có thể không lặp.

Sau explain hay reply có bỏ that được không?

Với các động từ như explain, reply, announce, complain, that thường được giữ, đặc biệt trong văn viết. Bỏ đi không hẳn là sai nhưng ít gặp hơn và đôi khi nghe gượng, nên khi viết bài bạn giữ that sau nhóm động từ này.

Thêm that có làm câu nghe cứng không?

Có thể nghe trang trọng hơn một chút trong hội thoại, nhưng không sai. Trong email công việc, báo cáo, bài luận, giữ that là bình thường. Trong tin nhắn bạn bè hay lời nói, bỏ that giúp câu gọn và tự nhiên hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138