Nhiều dự án học tập bằng tiếng Anh, từ dự án nhóm ở trung học tới bài tập môn học ở đại học, yêu cầu học sinh tự phỏng vấn hoặc khảo sát rồi viết báo cáo. Phần khó nhất của báo cáo thường không phải thu số liệu mà là viết lại: hai mươi câu trả lời được tường thuật thế nào, khi nào nói “most students”, khi nào trích một người, câu trả lời dùng thì gì, kết luận dùng thì gì.
Bài này hướng dẫn cách dùng câu tường thuật trong báo cáo phỏng vấn và khảo sát quy mô nhỏ: tường thuật số đông và tường thuật cá nhân, chọn thì, trích ngắn nguyên văn, chuyển câu hỏi khảo sát thành câu kể, giữ ẩn danh, và một đoạn báo cáo mẫu. Mọi con số, người được hỏi và kết quả trong bài là ví dụ giả định.
Từ bản ghi đến báo cáo: tường thuật là chọn lọc
Sau một buổi phỏng vấn, bạn có bản ghi chép hoặc bản ghi âm dài. Báo cáo không chép lại bản đó. Nó gom câu trả lời thành các nhóm ý, cho biết bao nhiêu người nói gì, và chọn một vài câu đáng giá để trích. Toàn bộ quá trình này là tường thuật: bạn kể lại điều người khác nói, theo cách phục vụ câu hỏi nghiên cứu của dự án.
Vì vậy trước khi viết, nên đọc lại toàn bộ câu trả lời và đánh dấu theo chủ đề. Ví dụ giả định, nhóm bạn hỏi hai mươi học sinh về căng tin trường. Các câu trả lời có thể chia thành: giá cả, sự đa dạng món ăn, thời gian xếp hàng, vệ sinh. Mỗi chủ đề sẽ thành một đoạn trong phần kết quả, và mỗi đoạn mở bằng một câu tường thuật số đông.
Một nguyên tắc nền: báo cáo phải trung thực với câu trả lời. Không được làm tròn ý kiến thiểu số thành số đông, không được bỏ những câu trả lời ngược với giả thuyết của nhóm. Câu tường thuật trong báo cáo là lời hứa với người đọc rằng người được hỏi thật sự đã nói như vậy.
Nếu dự án có quy định riêng của giáo viên về cấu trúc báo cáo, hãy theo quy định đó. Phần ngôn ngữ dưới đây áp dụng được cho hầu hết khuôn báo cáo.
Tường thuật số đông và cá nhân
Phần kết quả thường đi từ khái quát đến cụ thể: trước hết cho biết bao nhiêu người nói gì, sau đó minh hoạ bằng ý kiến cá nhân. Các mẫu câu thường dùng:
| Mục đích | Mẫu câu (ví dụ giả định) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nêu số lượng chính xác | Fourteen of the twenty students we interviewed said that the canteen was too crowded at lunchtime. | Với nhóm nhỏ, số cụ thể rõ hơn phần trăm. |
| Nêu phần lớn | Most respondents said they would like more vegetarian options. | Chỉ dùng most khi thật sự hơn một nửa. |
| Nêu thiểu số | A few students mentioned that prices had gone up since last year. | A few, several, some cho nhóm nhỏ; đừng bỏ qua họ. |
| Nêu một cá nhân | One Year 11 student explained that she usually skipped lunch because of the long queue. | Mô tả người trả lời đủ để hiểu bối cảnh, không đủ để nhận ra danh tính. |
| Nêu sự đồng thuận | All the teachers we spoke to agreed that the canteen needed more seating. | All chỉ khi đúng là tất cả. |
| Nêu ý kiến trái chiều | However, two respondents disagreed, saying that the current menu was fine. | Saying ở đây là phân từ, nối lý do vào câu. |
Respondents (người trả lời khảo sát), interviewees (người được phỏng vấn), participants (người tham gia) là ba danh từ hay dùng. Chọn một và dùng nhất quán trong báo cáo, trừ khi bạn có cả khảo sát lẫn phỏng vấn và muốn phân biệt hai nhóm.
Thì trong báo cáo: lời đáp ở quá khứ, kết luận ở hiện tại
Phần kết quả của báo cáo thường tường thuật câu trả lời ở quá khứ, vì cuộc phỏng vấn đã diễn ra: Most students said that they ate at the canteen three times a week. Mệnh đề sau thường lùi thì theo quy tắc. Tuy vậy, khi câu trả lời mô tả một thói quen hoặc tình trạng vẫn còn, không lùi cũng chấp nhận được: Most students said that they eat at the canteen three times a week. Hai cách đều gặp trong báo cáo; hãy chọn một và giữ nhất quán.
Phần thảo luận và kết luận chuyển sang hiện tại, vì đó là nhận định của nhóm về ý nghĩa kết quả: These responses suggest that the main problem is not the food but the waiting time. Động từ suggest ở đây mang nghĩa cho thấy, nên mệnh đề sau chia bình thường.
Một cấu trúc rất hữu ích là When asked + câu hỏi gián tiếp: When asked whether they would pay more for healthier food, about half of the respondents said yes. Cấu trúc này đưa câu hỏi khảo sát vào báo cáo mà không cần câu riêng. Câu hỏi Có/Không dùng whether hoặc if; câu hỏi có từ để hỏi dùng chính từ đó: When asked what they liked most about the canteen, …
Lưu ý câu hỏi gián tiếp sau When asked giữ trật tự câu kể, không đảo ngữ: when asked what they liked, không phải what did they like.
Trích ngắn nguyên văn: khi nào và cách làm
Trích khi câu chữ nói rõ hơn mọi tóm tắt. Một câu như “I spend more time in the queue than eating” nói về vấn đề xếp hàng sinh động hơn bất kỳ câu tường thuật nào. Mỗi chủ đề chỉ nên có một hai câu trích như vậy.
Lồng câu trích vào câu của bạn. One student described the lunchtime queue as “the worst part of the school day”. Cách này gọn và cho thấy bạn đang dùng câu trích để minh hoạ, không phải để thay lập luận.
Dịch câu trả lời tiếng Việt sang tiếng Anh cho trung thực. Nếu bạn phỏng vấn bằng tiếng Việt rồi viết báo cáo bằng tiếng Anh, câu trích thực chất là bản dịch. Ghi chú điều đó một lần trong phần phương pháp, ví dụ: interviews were conducted in Vietnamese and quotations have been translated into English.
Không sửa câu trích cho hay hơn. Có thể lược phần thừa bằng dấu ba chấm, nhưng không thêm ý người được hỏi không nói. Nếu câu gốc lủng củng, tường thuật gián tiếp thay vì trích.
Trích dẫn kèm mô tả người nói ở mức chung. Ghi a Year 10 student, a parent, a teacher thay vì tên. Nếu dùng mã, như Student A, Student B, giải thích trong phần phương pháp.
Giữ ẩn danh và tôn trọng người được hỏi
Phỏng vấn người thật đi kèm trách nhiệm với họ, kể cả trong một dự án nhỏ ở trường. Những điều nên làm:
- Hỏi ý người được phỏng vấn trước khi ghi âm, và cho họ biết câu trả lời sẽ dùng vào việc gì. Trong báo cáo có thể ghi: All participants agreed to take part and were told that their answers would be anonymous.
- Không ghi tên thật, lớp cụ thể, hay chi tiết đủ để người khác nhận ra ai đã nói gì, nhất là khi câu trả lời có phần phê bình.
- Với người được hỏi là trẻ nhỏ, cần sự đồng ý của phụ huynh hoặc giáo viên phụ trách theo quy định của trường.
- Lưu bản ghi âm và ghi chép ở nơi chỉ nhóm truy cập được, và xoá khi dự án kết thúc nếu đã hứa như vậy.
- Khi tường thuật ý kiến tiêu cực về một người hoặc một bộ phận cụ thể, tập trung vào sự việc và giữ giọng trung tính: Several students said that the queue was poorly organised, không phải những câu quy trách nhiệm cho cá nhân.
Những câu này cũng là câu tường thuật: báo cáo kể lại điều nhóm đã hứa với người được hỏi. Viết chúng vào phần phương pháp cho thấy nhóm làm dự án cẩn thận.
Lỗi hay gặp khi tường thuật kết quả khảo sát
Những lỗi dưới đây làm báo cáo kém tin cậy dù tiếng Anh từng câu không sai nhiều:
- Dùng said cho mọi câu trả lời. Thay bằng mentioned cho ý phụ, explained cho câu có lý do, complained cho lời phàn nàn, admitted cho điều người trả lời thừa nhận, suggested cho đề xuất. Chỉ đổi khi động từ mới nói đúng hơn, không đổi chỉ để tránh lặp.
- Giữ đảo ngữ khi đưa câu hỏi khảo sát vào báo cáo: We asked students how often did they eat at the canteen. Viết how often they ate at the canteen.
- Dùng suggest + to V: Many students suggested to open a second counter. Viết suggested opening a second counter hoặc suggested that the school open a second counter.
- Biến ý kiến thành sự thật: The food is too expensive. trong phần kết quả, trong khi đó chỉ là điều một số người trả lời nói. Viết Several respondents said that the food was too expensive.
- Khái quát quá đà: Students think the canteen is bad dựa trên hai mươi người hỏi. Nêu rõ phạm vi: Most of the students we interviewed…
- Trộn quá khứ và hiện tại không có lý do trong cùng đoạn kết quả. Chọn một cách cho lời đáp, và để hiện tại cho nhận định của nhóm.
Đọc lại phần kết quả, gạch chân mọi câu không có chủ thể nói rõ ràng. Mỗi câu như vậy cần được hỏi lại: đây là điều người trả lời nói, hay là nhận định của nhóm? Nếu là nhận định, nó thuộc về phần thảo luận.
Một đoạn kết quả mẫu
Ví dụ giả định, phần kết quả về chủ đề thời gian xếp hàng: Waiting time was the issue raised most often. Fourteen of the twenty students we interviewed said that they had to queue for more than ten minutes at lunchtime, and several mentioned that they sometimes gave up and bought snacks outside instead. One student described the queue as “the worst part of the school day”. When asked what could be improved, most respondents suggested opening a second serving counter. However, two students disagreed, saying that the queue was short if they arrived early. These responses suggest that the problem is concentrated in the first fifteen minutes of the lunch break.
Phân tích: câu đầu nêu chủ đề. Câu hai đưa con số cụ thể bằng said và mở rộng bằng mentioned cho nhóm nhỏ hơn; thì lùi về quá khứ (had to, gave up). Câu ba trích ngắn, lồng vào câu, kèm mô tả người nói ở mức chung. Câu bốn dùng When asked + câu hỏi gián tiếp, và suggested + V-ing cho đề xuất. Câu năm nêu ý kiến trái chiều, không bỏ qua thiểu số. Câu cuối chuyển sang hiện tại vì là nhận định của nhóm.
Đoạn này khoảng một trăm chữ nhưng có đủ: số đông, thiểu số, cá nhân, câu hỏi, ý kiến trái chiều và kết luận tạm. Bạn có thể dùng nó làm khung cho mỗi chủ đề trong báo cáo của nhóm.
Câu hỏi thường gặp
Trong báo cáo khảo sát nên dùng respondents hay participants?
Respondents thường dùng cho người trả lời bảng hỏi, interviewees cho người được phỏng vấn, participants dùng chung cho người tham gia nghiên cứu. Cả ba đều đúng. Chọn một và dùng nhất quán, trừ khi bạn có cả khảo sát và phỏng vấn và muốn phân biệt hai nhóm.
Câu trả lời của người được hỏi có cần lùi thì không?
Khi động từ tường thuật ở quá khứ như said, lùi thì là cách chuẩn. Nếu câu trả lời mô tả thói quen hoặc tình trạng vẫn còn, giữ hiện tại cũng được chấp nhận. Điều quan trọng là chọn một cách và dùng nhất quán trong toàn bộ phần kết quả.
Nên viết bằng con số hay phần trăm khi khảo sát ít người?
Với nhóm nhỏ, ví dụ dưới năm mươi người, con số cụ thể như fourteen of the twenty students thường rõ và trung thực hơn phần trăm. Phần trăm với mẫu nhỏ dễ tạo ấn tượng chính xác quá mức. Có thể ghi cả hai nếu giáo viên yêu cầu.
Phỏng vấn bằng tiếng Việt thì trích dẫn trong báo cáo tiếng Anh thế nào?
Bạn dịch câu trả lời sang tiếng Anh và ghi chú một lần trong phần phương pháp rằng phỏng vấn được thực hiện bằng tiếng Việt và câu trích đã được dịch. Dịch sát ý, không làm câu hay hơn hay mạnh hơn lời gốc. Nếu không chắc cách dịch, tường thuật gián tiếp thay vì trích.
Có được ghi tên người trả lời trong báo cáo không?
Thường không nên, trừ khi người đó đồng ý rõ ràng và dự án yêu cầu. Cách phổ biến là mô tả chung như a Year 10 student hoặc dùng mã Student A. Đặc biệt với câu trả lời có phê bình, giữ ẩn danh giúp bảo vệ người được hỏi.
Most respondents và many respondents dùng khác nhau thế nào?
Most nghĩa là hơn một nửa, nên chỉ dùng khi số liệu thật sự như vậy. Many chỉ nói số lượng đáng kể, không nhất thiết hơn một nửa. Nếu có con số cụ thể, ghi luôn con số để người đọc không phải đoán. Dùng sai most là lỗi người chấm dễ nhận ra.