GianTiep.comGián Tiếp
Lùi thì trong câu gián tiếp

Lùi thì là gì? Vì sao câu gián tiếp tiếng Anh phải lùi thì

Lùi thì là đổi động từ lùi một bậc về quá khứ khi kể lại lời ai đó. Bài giải thích vì sao tiếng Anh cần, tiếng Việt không, và khi nào bắt buộc.

Vietnamese high school student at a wooden desk by a window in Huế, writing in a notebook with blank pages, seen from behind the shoulder, soft morning light

Lùi thì (tiếng Anh gọi là backshift) là việc đổi thì của động từ trong lời nói gốc lùi về quá khứ một bậc khi bạn kể lại lời đó bằng câu gián tiếp và động từ tường thuật đang ở quá khứ. Ví dụ bạn của bạn nói "I am hungry." Đến chiều bạn kể lại: She said (that) she was hungry. Động từ am ở hiện tại đã lùi thành was ở quá khứ.

Người Việt hay thấy quy tắc này rườm rà, vì tiếng Việt kể lại lời người khác mà không phải đổi động từ. Bài này giải thích lùi thì từ gốc: thời gian trong câu tiếng Anh được tính từ đâu, vì sao động từ phải đổi, khi nào việc đổi là bắt buộc, khi nào chỉ là cách thường dùng. Hiểu được gốc thì bảng lùi thì không còn là thứ phải học vẹt.

Lùi thì nghĩa là gì, hiểu cho đúng

Trong câu trực tiếp, người nói dùng thì theo thời điểm của chính họ. Khi bạn kể lại, thời điểm làm mốc đã đổi: giờ là lúc bạn đang kể, còn lời nói gốc nằm ở quá khứ. Điều người kia mô tả là "hiện tại" đối với họ, nhưng đối với bạn ở thời điểm kể, nó đã thuộc về lúc họ nói, tức là quá khứ. Vì vậy động từ được kéo lùi theo.

Một cách hình dung dễ nhớ: mọi thì trong lời gốc được đặt lên một trục thời gian, rồi cả trục đó trượt về phía sau một đoạn đúng bằng khoảng cách giữa lúc người ta nói và lúc bạn kể. Hiện tại trượt thành quá khứ, quá khứ trượt thành quá khứ xa hơn (quá khứ hoàn thành), tương lai nhìn từ hiện tại trở thành tương lai nhìn từ quá khứ (would).

Cần phân biệt lùi thì với hai thay đổi khác cũng xảy ra khi đổi câu: đổi đại từ (I thành she) và đổi trạng từ chỉ thời gian, nơi chốn (today thành that day). Ba thay đổi này thường đi cùng nhau nhưng có lý do riêng. Bài này chỉ bàn phần thì; phần đại từ và trạng từ được giải thích ở danh mục riêng của trang.

Thuật ngữ cũng cần rõ: "lùi thì" không có nghĩa là đổi sang bất kỳ thì quá khứ nào. Mỗi thì có đúng một "bậc lùi" quen thuộc, và vài thì đã ở bậc cuối nên không lùi thêm được nữa.

Vì sao tiếng Anh cần lùi thì còn tiếng Việt thì không

Động từ tiếng Việt không đổi hình thức. Thời gian được báo bằng từ chỉ thời gian (hôm qua, lúc đó) hoặc bằng các từ đã, đang, sẽ, mà những từ này lại tính theo ngữ cảnh chứ không gắn chặt vào lúc nói. Câu "Lan bảo Lan đang đói" vẫn hiểu được dù lời đó Lan nói từ sáng; người nghe tự hiểu "đang" là đang lúc Lan nói.

Động từ tiếng Anh thì khác: hình thức của nó tự mang thông tin thời gian, và thông tin đó mặc định tính từ thời điểm của người đang nói câu ấy. Khi bạn nói She said she is hungry, động từ is ngầm khẳng định cô ấy vẫn đói ngay lúc bạn đang kể. Nếu bạn không biết điều đó, hoặc lời nói đã từ hôm qua, câu này mang thông tin sai. Đổi thành was là cách để động từ khớp với mốc thời gian mới.

Hiểu như vậy giúp bạn tránh hai cực đoan. Một là xem lùi thì là luật máy móc phải áp mọi lúc, kể cả khi điều được kể vẫn đang đúng. Hai là bỏ qua hẳn vì "tiếng Việt đâu cần". Lùi thì là hệ quả tự nhiên của việc động từ tiếng Anh gắn với thời điểm nói, không phải một quy định riêng nghĩ ra cho bài kiểm tra.

Khi dịch từ tiếng Việt sang, bạn sẽ thấy lợi ích thực tế: câu "Anh ấy nói anh ấy sẽ gọi lại" phải viết He said he would call back, vì "sẽ" ở đây là tương lai nhìn từ lúc anh ấy nói, không phải nhìn từ bây giờ.

Nguyên tắc chung: lùi một bậc về quá khứ

Hiện tại lùi thành quá khứ. Mọi thì hiện tại đổi trợ động từ hoặc động từ chính sang dạng quá khứ: am/is/are thành was/were, do/does thành did, have/has thành had. Ví dụ "I work here." thành He said he worked there.

Quá khứ lùi thành quá khứ hoàn thành. "I lost my key." thành She said she had lost her key. Đây là bậc lùi hay được nới lỏng nhất trong thực tế, sẽ bàn ở mục bên dưới.

Tương lai với will lùi thành would. "I will help you." thành He said he would help me. Would ở đây là "tương lai trong quá khứ", không mang nghĩa giả định.

Quá khứ hoàn thành không lùi được nữa. Không có thì nào "xa hơn" quá khứ hoàn thành, nên "I had already eaten." kể lại vẫn là She said she had already eaten. Tương tự, các động từ khuyết thiếu could, would, should, might, ought to giữ nguyên.

Chỉ đổi động từ chia theo chủ ngữ. Động từ nguyên mẫu, dạng -ing và quá khứ phân từ đi sau trợ động từ không đổi. Trong has been working, chỉ has đổi thành had; phần been working giữ nguyên.

Khi nào phải lùi: nhìn vào động từ tường thuật

Lùi thì chỉ đặt ra khi động từ tường thuật (said, told, asked, explained…) ở thì quá khứ. Nếu động từ tường thuật ở hiện tại hoặc tương lai, mốc thời gian chưa trượt, nên thì trong lời gốc giữ nguyên.

Động từ tường thuậtVí dụCó lùi thì không
Hiện tại đơn: saysMai says she is tired.Không lùi
Hiện tại hoàn thành: has saidThe coach has said the match starts at seven.Không lùi
Tương lai: will sayHe will tell you he is busy.Không lùi
Quá khứ đơn: said, toldMai said she was tired.Lùi (cách mặc định)
Quá khứ hoàn thành: had saidHe had told us he was moving to Đà Nẵng.Lùi

Phần lớn bài tập và văn bản kể chuyện dùng said hoặc told, nên lùi thì xuất hiện rất thường xuyên. Nhưng khi đọc tin nhắn vừa nhận, đọc thông báo, hay kể lại điều ai đó thường nói, người bản ngữ hay dùng says và lúc đó không cần đổi gì.

Lùi thì bắt buộc hay chỉ là cách thường dùng

Ngữ pháp chuẩn (cả Anh và Mỹ) mô tả như sau: khi động từ tường thuật ở quá khứ, lùi thì là cách mặc định và luôn đúng. Không lùi cũng được chấp nhận trong hai tình huống chính: điều được kể vẫn còn đúng ở thời điểm bạn kể, và lời gốc ở quá khứ đơn mà thứ tự thời gian đã rõ. Ví dụ, nếu bạn của bạn vừa nói cách đây năm phút "I live in Cần Thơ", cả She said she lived in Cần Thơ lẫn She said she lives in Cần Thơ đều đúng; câu thứ hai nhấn rằng cô ấy hiện vẫn sống ở đó.

Trong sách giáo khoa và bài tập ở trường, phần lớn câu được xây để kiểm tra phép lùi thì, nên đáp án mong đợi thường là dạng đã lùi. Nếu đề không cho thông tin điều đó còn đúng hay không, lùi thì là lựa chọn an toàn. Nếu giáo viên hoặc sách bạn đang học hướng dẫn giữ nguyên thì cho sự thật hiển nhiên, hãy làm theo hướng dẫn đó trong bài làm, vì cả hai cách đều có cơ sở.

Điều không bao giờ đúng là lùi sai bậc, chẳng hạn đổi hiện tại đơn thành quá khứ hoàn thành, hoặc lùi một động từ đã ở bậc cuối như had gone thành thứ gì khác. Lựa chọn "lùi hay không" chỉ có hai khả năng: giữ nguyên hoặc lùi đúng một bậc.

Ba bước kiểm thì khi đổi một câu

Khi đổi bất kỳ câu nào sang gián tiếp, bạn có thể kiểm phần thì theo ba bước sau. Ví dụ xuyên suốt: Nam said, "My sister is studying in Hà Nội and she will come home next month."

  1. Xem động từ tường thuật: said ở quá khứ, vậy cần xét lùi thì.
  2. Gạch dưới mọi động từ chia theo chủ ngữ trong lời gốc, ở tất cả các vế: is (studying) và will (come). Học sinh hay chỉ đổi động từ đầu tiên rồi bỏ quên vế sau.
  3. Lùi từng động từ một bậc: is studying thành was studying, will come thành would come. Kết quả: Nam said (that) his sister was studying in Hà Nội and she would come home the following month.
  4. Đọc lại toàn câu, kiểm đại từ (my thành his) và trạng từ (next month thành the following month hoặc the next month) cho khớp.

Bước thứ tư không thuộc phần lùi thì nhưng nên làm luôn, vì một câu lùi thì đúng mà vẫn giữ next month trong khi tháng đó đã qua sẽ khiến người đọc hiểu sai mốc thời gian. Nếu lời nói vẫn trong cùng tháng, next month có thể giữ nguyên.

Một đoạn hội thoại ngắn kể lại trọn vẹn

Ví dụ giả định: hôm thứ Hai, chị Hoa nói với bạn: "I am tired of commuting. I have found a flat near my office. I moved some boxes last weekend, and I will finish moving on Saturday." Đến thứ Năm, bạn kể lại cho một người bạn chung.

Bản kể lại theo cách mặc định: Hoa said she was tired of commuting. She said she had found a flat near her office. She told me she had moved some boxes the weekend before and that she would finish moving on Saturday. Bốn động từ được lùi đúng bốn bậc: am thành was, have found thành had found, moved thành had moved, will finish thành would finish.

Bản kể lại tự nhiên kiểu văn nói cũng chấp nhận được: Hoa said she had found a flat near her office and she moved some boxes the weekend before. Ở đây moved giữ nguyên vì thứ tự thời gian đã rõ. Còn câu về thứ Bảy, nếu thứ Bảy chưa đến, bạn vẫn dùng được she will finish moving on Saturday để nhấn rằng việc đó vẫn ở phía trước.

Qua đoạn này bạn thấy lùi thì không phải thao tác thay từ máy móc. Bạn luôn có câu trả lời đúng là lùi đủ, và có thêm lựa chọn giữ nguyên khi điều kiện cho phép. Các bài khác trong danh mục này đi vào từng thì cụ thể và từng ngoại lệ.

Câu hỏi thường gặp

Lùi thì có áp dụng cho câu hỏi gián tiếp không?

Có. Câu hỏi gián tiếp sau asked hoặc wanted to know cũng lùi thì như câu trần thuật, ví dụ "Are you ready?" thành She asked if I was ready. Ngoài lùi thì, câu hỏi gián tiếp còn đổi trật tự từ, phần đó được giải thích riêng ở danh mục câu hỏi gián tiếp.

Nếu động từ tường thuật là told thay vì said thì có gì khác về thì không?

Không khác. Told và said đều ở quá khứ, nên quy tắc lùi thì giống nhau. Khác biệt giữa hai động từ nằm ở cấu trúc: told cần tân ngữ chỉ người nghe (told me), còn said thì không bắt buộc.

Có cần lùi thì cho động từ trong mệnh đề quan hệ không?

Có, nếu đó là động từ chia theo chủ ngữ và điều được nói là hiện tại so với người nói gốc. Ví dụ "The man who lives next door is a doctor" thành He said the man who lived next door was a doctor. Nhiều người chỉ lùi động từ chính và quên động từ trong mệnh đề quan hệ.

Học sinh lớp 8 nên nhớ những bậc lùi nào trước?

Nên nắm chắc bốn bậc dùng nhiều nhất: hiện tại đơn sang quá khứ đơn, hiện tại tiếp diễn sang quá khứ tiếp diễn, will sang would, can sang could. Sau đó mới thêm hiện tại hoàn thành và quá khứ đơn sang quá khứ hoàn thành.

Văn nói hằng ngày của người bản ngữ có luôn lùi thì không?

Không phải lúc nào cũng lùi. Khi kể lại chuyện vừa xảy ra hoặc điều vẫn còn đúng, người bản ngữ thường giữ nguyên thì. Nhưng trong văn viết trang trọng và kể chuyện quá khứ, lùi thì vẫn là cách phổ biến, và luôn được coi là đúng khi động từ tường thuật ở quá khứ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138