Nếu chỉ học câu gián tiếp qua sách, bạn sẽ ngạc nhiên khi nghe người bản ngữ kể chuyện với bạn bè: họ ít khi nói “She said that she was tired”, mà nói “She was like, I'm so tired”, hoặc “And he goes, what are you doing here?”. Đây không phải tiếng Anh sai. Đây là cách kể lại lời nói trong văn nói thân mật, đã được các nhà ngôn ngữ học ghi nhận và nghiên cứu từ lâu.
Bài này giải thích những cách kể lại lời nói thường gặp trong giao tiếp thân mật: be like, go, thì hiện tại khi kể chuyện, was saying, và các từ như apparently, I heard. Mục đích chính là để bạn nghe hiểu phim, video, người bản ngữ nói chuyện; dùng được hay không thì tuỳ hoàn cảnh, và bài có ghi rõ chỗ nên tránh. Câu ví dụ là câu tự soạn.
Vì sao văn nói không giống bài tập câu gián tiếp
Câu gián tiếp trong sách là dạng chuẩn của văn viết và văn nói trang trọng. Khi kể chuyện với bạn bè, người nói muốn câu chuyện sống động, muốn người nghe cảm nhận được giọng điệu và thái độ của nhân vật. Họ vì vậy hay chuyển sang một kiểu nằm gần câu trực tiếp: giữ câu chữ, giữ thì, giữ cả ngữ điệu của người kia, nhưng không dùng said.
Điều này không có nghĩa là người bản ngữ không dùng câu gián tiếp chuẩn khi nói. Họ vẫn nói She told me she was moving khi chỉ cần chuyển thông tin. Nhưng khi kể một tình huống có cảm xúc, có kịch tính, hoặc buồn cười, các dạng thân mật trong bài này xuất hiện rất dày.
Với người học, hiểu những dạng này giải quyết một vấn đề thực tế: khi xem phim hoặc nghe bạn bè nước ngoài kể chuyện, bạn sẽ không còn bối rối vì không thấy said ở đâu, hay không hiểu vì sao người ta nói “and I'm like” để kể chuyện đã qua. Việc có nên tự dùng hay không là câu hỏi thứ hai, phụ thuộc vào bạn đang nói với ai.
Một lưu ý: những gì mô tả dưới đây là xu hướng phổ biến trong tiếng Anh nói hiện đại, đặc biệt ở người trẻ, và mức độ dùng khác nhau giữa các vùng, các nhóm tuổi. Không phải người bản ngữ nào cũng nói như vậy.
Be like: dạng kể lại phổ biến nhất trong văn nói trẻ
Cấu trúc. Chủ ngữ + be + like, theo sau là lời nói hoặc suy nghĩ, thường giữ nguyên câu chữ và thì gốc: She was like, “Are you serious?” Khi viết lại, người ta hay đặt phần sau trong ngoặc kép như câu trực tiếp.
Không chỉ là lời nói. Be like có thể giới thiệu lời nói thật, suy nghĩ không nói ra, hoặc một biểu cảm: I was like, “Oh no, not again.” có thể là câu nói thật hoặc chỉ là ý nghĩ. Thậm chí có khi theo sau là một âm thanh hay một nét mặt người kể làm lại. Đây là điều said không làm được, và là một lý do dạng này lan rộng.
Thường đi với hiện tại khi kể chuyện. So I'm like, “Where's my bag?” and she's like, “I thought you had it.” Câu chuyện đã xảy ra, nhưng người kể dùng hiện tại cho sinh động.
Không dùng cho câu gián tiếp chuẩn. Không ai nói She was like that she was tired. Be like không đi với that và thường không lùi thì phần lời được kể. Nó gần với câu trực tiếp hơn là gián tiếp.
Mức độ thân mật. Be like là văn nói thân mật. Dùng với bạn bè thì tự nhiên; dùng trong phỏng vấn xin việc, bài thuyết trình, bài viết, thì sẽ bị coi là thiếu trang trọng.
Các cách kể lại thân mật khác và ý nghĩa
Ngoài be like, còn vài cách khác bạn sẽ nghe thường xuyên. Bảng dưới gom lại, kèm mức độ thân mật và một câu tương đương chuẩn hơn để bạn so sánh:
| Cách nói | Ví dụ tự soạn | Tương đương chuẩn hơn |
|---|---|---|
| go / goes (kể chuyện) | And then he goes, “You're late again.” | Then he said, “You're late again.” |
| hiện tại khi kể chuyện | So she tells me she's quitting, and I say, “Since when?” | She told me she was quitting, and I asked her since when. |
| was saying | Lan was saying the café on the corner is closing. | Lan said / mentioned that the café on the corner was closing. |
| told me (không lùi thì) | He told me he's got a new job. | He told me he had got a new job. (Tiếng Anh Mỹ: had gotten) |
| apparently | Apparently, the exam's been moved to Friday. | I've heard that the exam has been moved to Friday. |
| I heard / they say | I heard they're opening a new branch. | It is reported that they are opening a new branch. |
Go với nghĩa nói chỉ dùng khi kể chuyện và thân mật; nó gần như luôn giới thiệu câu trực tiếp. Còn was saying khá trung tính, dùng được cả ở chỗ làm khi trò chuyện bình thường. Apparently và I heard dùng rất rộng, kể cả trong hoàn cảnh hơi trang trọng, nên là những dạng bạn có thể dùng ngay mà không lo.
Was saying và was telling: kể lại một cuộc trò chuyện đang diễn ra
Một đặc điểm thú vị của văn nói là dùng quá khứ tiếp diễn cho động từ tường thuật: Minh was telling me about his trip to Phú Quốc. hoặc Lan was saying that the café on the corner is closing. Cách này nhấn vào việc lời nói là một phần của cuộc trò chuyện dài, không phải một câu đơn lẻ.
Was saying thường dùng để mở một chủ đề: người nói nhắc lại điều ai đó đã đề cập, để từ đó bàn tiếp. Lan was saying the café on the corner is closing. Do you know why? Ở đây phần sau thường không lùi thì nếu thông tin còn đúng, vì người nói đang dùng nó làm điểm xuất phát cho câu hỏi hiện tại. Viết was closing cũng đúng; cả hai đều gặp.
Cụm As I was saying là cách quay lại chủ đề của chính mình sau khi bị cắt ngang. Còn What were you saying? là cách mời người kia nói tiếp sau một lúc gián đoạn. Cả hai đều rất hay gặp và đủ lịch sự để dùng ở chỗ làm.
Với người học, was saying là dạng dễ đưa vào lời nói của mình nhất trong bài này. Nó không quá thân mật, đúng ngữ pháp chuẩn, và làm lời kể nghe tự nhiên hơn chuỗi said liên tục.
Apparently, supposedly, I heard: kể lại khi không nhớ hoặc không nêu ai nói
Trong văn nói, rất nhiều thông tin được chuyển lại mà người nói không nhớ hoặc không muốn nêu nguồn. Tiếng Anh có một nhóm từ cho việc này:
- Apparently: theo những gì nghe được. Apparently, the new manager is from Hải Phòng. Người nói không cam kết điều đó là đúng, chỉ chuyển lại.
- Supposedly: giống apparently nhưng có thêm chút nghi ngờ. Supposedly, the repairs will be finished next week. Người nghe có thể hiểu là người nói chưa tin lắm.
- I heard (that): I heard you're moving to Huế. Thường không lùi thì vì thông tin được coi là còn đúng. I've heard cũng rất phổ biến.
- They say / people say: cho điều được nói rộng rãi, không gắn với ai: They say this winter will be colder than usual.
- According to + người cụ thể cũng dùng được trong văn nói: According to Minh, the shop opens at eight. Nhưng không dùng according to me để nêu ý mình.
Những từ này có một chức năng quan trọng: chúng cho người nghe biết bạn đang chuyển lại thông tin chứ không bảo đảm nó đúng. Trong tiếng Việt, “nghe nói”, “hình như” làm việc tương tự. Dùng đúng giúp bạn không bị hiểu là đang khẳng định một tin đồn.
Nghe hiểu lời kể thân mật: lần theo ai đang nói
Khó khăn lớn nhất khi nghe người bản ngữ kể chuyện kiểu thân mật là theo dõi ai đang nói, vì không có said, không có ngoặc kép, và đại từ không đổi như trong sách. Một cách nghe có trình tự:
- Bắt các từ báo hiệu: I'm like, she's like, he goes, and I'm, so she. Mỗi lần nghe thấy chúng, biết rằng ngay sau đó là lời của người được nêu.
- Theo dõi đại từ trong phần lời được kể theo góc nhìn của nhân vật, không phải của người kể. Trong câu She's like, “I told you so”, I là cô ấy, you là người kể.
- Nghe sự thay đổi giọng. Người kể thường đổi cao độ, tốc độ hoặc âm lượng khi chuyển sang lời nhân vật, rồi trở về giọng thường khi kể tiếp. Sự thay đổi này đóng vai trò như ngoặc kép.
- Chú ý các từ nối quay về lời kể: and then, so anyway, and that's when. Sau chúng thường là lời của người kể chứ không còn là lời nhân vật.
- Khi xem phim có phụ đề tiếng Anh, bật phụ đề ở những cảnh nhân vật kể chuyện cho nhau nghe. Phụ đề thường đặt phần lời được kể sau dấu phẩy hoặc trong ngoặc kép, giúp bạn thấy ranh giới mà tai chưa kịp bắt.
Sau một thời gian nghe có chủ ý như vậy, tai bạn sẽ tự nhận ra nhịp chuyển giữa lời người kể và lời nhân vật, và những đoạn kể nhanh của bạn bè nước ngoài sẽ không còn rối.
Khi nào dùng được và khi nào nên tránh
Hiểu là một chuyện, dùng là chuyện khác. Với be like và go, lời khuyên an toàn cho người học là: nghe hiểu thật kỹ, nhưng chỉ dùng khi nói chuyện với bạn bè thân, trong không khí thoải mái, và khi bạn đã nghe đủ nhiều để dùng tự nhiên. Một người học dùng be like không đúng ngữ điệu có khi nghe gượng hơn là dùng said.
Tuyệt đối tránh hai dạng này trong bài viết ở trường, email công việc, phỏng vấn, thuyết trình và các bài kiểm tra nói có chấm điểm. Ở những hoàn cảnh đó, dùng câu gián tiếp chuẩn hoặc câu trực tiếp có said, asked, told.
Was saying, apparently, I heard thì linh hoạt hơn nhiều, dùng được trong hầu hết hoàn cảnh nói hằng ngày, kể cả ở chỗ làm. Hiện tại khi kể chuyện cũng được dùng khá rộng, kể cả trong bài nói kể một giai thoại, miễn là bạn giữ nhất quán.
Cuối cùng, nhớ rằng văn nói thân mật thay đổi nhanh. Một cách nói phổ biến bây giờ có thể nghe cũ sau mười năm. Nền tảng câu gián tiếp chuẩn thì không lỗi thời; hãy học nó trước, rồi mới thêm các dạng thân mật như lớp gia vị.
Câu hỏi thường gặp
Be like có phải là tiếng Anh sai ngữ pháp không?
Không. Be like là một cách kể lại lời nói và suy nghĩ trong văn nói thân mật, đã được các nhà ngôn ngữ học ghi nhận và nghiên cứu. Nó chỉ không phù hợp với văn viết và hoàn cảnh trang trọng. Trong bài viết hay bài kiểm tra, dùng said, asked, told.
Sau be like có cần lùi thì không?
Thường không. Be like gần với câu trực tiếp hơn là gián tiếp, nên phần lời được kể giữ nguyên câu chữ và thì gốc, ví dụ She was like, I'm so tired. Không dùng that sau be like như câu gián tiếp chuẩn.
And he goes nghĩa là gì?
Trong văn nói thân mật khi kể chuyện, goes có nghĩa là nói, thường giới thiệu một câu trực tiếp: And he goes, You're late again. Người kể hay dùng hiện tại goes dù chuyện đã xảy ra, để câu chuyện sinh động hơn. Không dùng cách này trong văn viết.
Apparently và supposedly khác nhau thế nào?
Cả hai đều cho thấy bạn đang chuyển lại thông tin nghe được. Apparently khá trung tính, nghĩa là theo những gì nghe được. Supposedly thường có thêm sắc thái nghi ngờ, như thể người nói chưa tin hẳn. Nếu muốn trung lập, apparently an toàn hơn.
Người học có nên dùng be like khi nói chuyện với người nước ngoài không?
Có thể, với bạn bè thân và khi bạn đã nghe đủ nhiều để dùng tự nhiên. Nếu chưa quen ngữ điệu, dùng câu gián tiếp chuẩn hoặc câu trực tiếp có said sẽ nghe tự nhiên hơn. Tránh hoàn toàn trong phỏng vấn, thuyết trình và bài kiểm tra nói.
Lan was saying và Lan said có gì khác nhau?
Lan said kể lại một lời nói như một sự việc đã xong. Lan was saying nhấn vào việc lời đó là một phần của cuộc trò chuyện, và hay được dùng để mở lại chủ đề, ví dụ Lan was saying the café is closing, do you know why. Cả hai đều đúng ngữ pháp chuẩn.