Bộ bài này dành cho học sinh lớp 8 và lớp 9 mới làm quen với câu gián tiếp: 17 câu ngắn, chủ đề trường lớp và gia đình, chia ba mức để đi từng bước, mỗi mức chỉ thêm một việc mới. Mức 1 chỉ luyện đổi đại từ và tính từ sở hữu, mức 2 thêm lùi thì với câu kể và câu hỏi, mức 3 là câu mệnh lệnh và lời nhờ.
Câu gián tiếp thường xuất hiện trong chương trình tiếng Anh ở bậc trung học cơ sở, nhưng mức độ và thời điểm học tuỳ bộ sách và tuỳ trường. Bộ bài không theo bài học của một cuốn sách cụ thể; các câu đều tự soạn với từ vựng quen thuộc để học sinh tập trung vào quy tắc. Phụ huynh có thể dùng phần cuối để kèm con mà không cần giỏi ngữ pháp.
Trước khi làm: ba câu hỏi tự đặt cho mỗi câu
Ở lớp 8 và lớp 9, lỗi phổ biến nhất không phải là không biết quy tắc mà là quên làm một bước. Để không quên, mỗi lần đổi câu, em tự hỏi ba câu theo đúng thứ tự. Câu thứ nhất: ai nói và nói với ai? Trả lời câu này giúp đổi đúng “I”, “you”, “my”, “your”. Câu thứ hai: động từ trong lời nói ở thì gì, lùi xuống thì gì? Câu thứ ba: có từ chỉ thời gian hay nơi chốn nào như now, today, tomorrow, here, this không?
Trong bộ bài này, mọi câu đều được kể lại vào một ngày khác, ở một nơi khác, nên thì lùi một bậc và trạng từ phải đổi. Động từ tường thuật là said, told hoặc asked. Đáp án có chữ “that” trong ngoặc nghĩa là có viết hay không đều đúng.
Gợi ý về cách làm: viết hẳn câu ra vở, không làm nhẩm trong đầu. Viết ra giúp em thấy rõ mình đã đổi chỗ nào, quên chỗ nào. Khi chữa, dùng bút màu khác đánh dấu đúng từ bị sai, không gạch cả câu, để lần sau nhìn lại biết ngay mình hay quên bước nào.
Mức 1: điền đại từ và tính từ sở hữu
Ở mức này, động từ đã được đổi sẵn. Em chỉ điền vào chỗ trống đại từ (I, he, she, they…) hoặc tính từ sở hữu (my, his, her, their…) cho đúng.
- “I love my new school,” Nga said. → Nga said that ___ loved ___ new school.
- “We have finished our project,” the boys said. → The boys said that ___ had finished ___ project.
- “You can borrow my ruler,” Hung said to me. → Hung told me that ___ could borrow ___ ruler.
- “I will help you with your maths homework,” Thu said to Bao. → Thu told Bao that ___ would help ___ with ___ maths homework.
- “These are my books,” Vy said. → Vy said that ___ were ___ books.
Đáp án mức 1: 1. she, her. 2. they, their. 3. I, his. 4. she, him, his. 5. those (hoặc they), her.
Giải thích những câu dễ nhầm. Câu 3: “you” trong lời của Hưng là chính người kể, nên thành “I”; “my ruler” là thước của Hưng nên thành “his ruler”. Câu 4: Thu nói với Bảo, “you” là Bảo nên thành “him”, “your” thành “his”. Câu 5: “these” chỉ đồ vật ở gần người nói; khi kể lại ở nơi khác, đổi thành “those”, hoặc dùng “they” cho gọn.
Mức 2: câu kể và câu hỏi
Đổi bảy câu sau sang câu gián tiếp. Câu 6 đến câu 8 là câu kể; câu 9 đến câu 12 là câu hỏi, nhớ dùng if cho câu hỏi Có/Không và giữ từ để hỏi cho câu hỏi có what, who.
- 6. “I am in grade 8,” Khoi said.
- 7. “My class is going on a field trip tomorrow,” Huong said.
- 8. “I can't find my pencil case,” Bao said.
- 9. “Do you have a dictionary?” Lan asked me.
- 10. “What time does the library close?” Phong asked the librarian.
- 11. “Who is your English teacher?” my uncle asked me.
- 12. “Did you watch the football match last night?” Duc asked me.
Mức này thêm hai việc so với mức 1: lùi thì và đổi trạng từ. Câu 7 và câu 12 có trạng từ thời gian, em nhớ đổi. Câu 9 và câu 12 có “do”, “did” ở đầu câu hỏi; hai từ này không xuất hiện trong câu gián tiếp, nhưng thì của chúng phải chuyển sang động từ chính.
Câu 11 là câu dễ sai nhất của mức 2: nhiều em giữ nguyên “who is” vì câu ngắn và quen miệng. Trước khi xem đáp án, em đọc lại phần sau “who” và kiểm xem chủ ngữ đã đứng trước động từ chưa.
Đáp án mức 2 và giải thích
6. Khoi said (that) he was in grade 8. “am” lùi thành “was”, “I” là Khôi nên thành “he”.
7. Huong said (that) her class was going on a field trip the next day. “my class” thành “her class”; “is going” thành “was going”; “tomorrow” thành “the next day” hoặc “the following day”.
8. Bao said (that) he couldn't find his pencil case. “can't” lùi thành “couldn't”; “my” thành “his”.
9. Lan asked me if (whether) I had a dictionary. Câu hỏi Có/Không nên thêm if. Bỏ “do”, “have” lùi thành “had”; “you” là người kể nên thành “I”.
10. Phong asked the librarian what time the library closed. Giữ cụm “what time”, bỏ “does”, “close” thành “closed”, chủ ngữ “the library” đứng trước động từ.
11. My uncle asked me who my English teacher was. “your” thành “my” vì người được hỏi chính là người kể; “is” lùi thành “was” và đứng cuối câu. Không viết “who was my English teacher”.
12. Duc asked me if (whether) I had watched the football match the night before. Bỏ “did”, “watch” sang “had watched”; “last night” thành “the night before” hoặc “the previous night”.
Mức 3: câu mệnh lệnh và lời nhờ
Đổi năm câu sau sang câu gián tiếp, dùng mẫu told hoặc asked + người + (not) to + động từ. Có “please” hoặc “Can you” thì dùng asked.
- 13. “Stand up, please,” the teacher said to the class.
- 14. “Don't run in the corridor,” the principal said to us.
- 15. “Please write your names on the paper,” the teacher said to the students.
- 16. “Don't forget to water the plants,” Mom said to my sister.
- 17. “Can you help me carry these chairs?” Ngan asked Tuan.
Đáp án mức 3: 13. The teacher asked the class to stand up. 14. The principal told us not to run in the corridor. 15. The teacher asked the students to write their names on the paper. 16. Mom reminded my sister to water the plants; cách khác cũng đúng: Mom told my sister not to forget to water the plants. 17. Ngan asked Tuan to help her carry those chairs.
Ở câu 13 và câu 15, chữ “please” không còn trong câu gián tiếp vì đã thể hiện qua asked. Ở câu 17, “me” là Ngân nên thành “her”, “these” thành “those”. Câu 16 có hai đáp án vì “Don't forget to” vừa là lời dặn vừa là lời nhắc; nếu em đã biết động từ remind thì dùng cách thứ nhất cho gọn.
Bài ôn cuối: kể lại một đoạn hội thoại ngắn
Khi đã làm xong ba mức, em thử kể lại cả một đoạn hội thoại. Đây là bước nối giữa bài tập từng câu và việc dùng câu gián tiếp thật, vì trong đoạn hội thoại có đủ câu kể, câu hỏi và câu mệnh lệnh xen nhau. Em kể lại vào hôm sau, ở nhà.
Đoạn hội thoại ở lớp học. Mai: “I have lost my English book.” Cô giáo: “Where did you put it?” Mai: “I left it on my desk yesterday.” Cô giáo: “Look in the lost property box near the office.”
Đáp án gợi ý: Mai told the teacher (that) she had lost her English book. The teacher asked her where she had put it. Mai said (that) she had left it on her desk the day before. The teacher told her to look in the lost property box near the office.
Ba điểm em kiểm lại trong bài của mình. Thứ nhất, mỗi câu dùng đúng động từ: câu kể dùng said hoặc told, câu hỏi dùng asked, câu mệnh lệnh dùng told + to. Thứ hai, “you” của cô giáo là Mai nên thành “her”, còn “my desk” của Mai thành “her desk”. Thứ ba, “yesterday” là ngày trước hôm nói chuyện, nên khi kể lại vào hôm sau phải đổi thành “the day before”.
Khi kể lại cả đoạn, không cần lặp “said” ở mọi câu. Người bản ngữ hay dùng thêm “replied”, “answered” cho câu trả lời, ví dụ “Mai replied that she had left it on her desk the day before.” Học sinh lớp 8–9 dùng said, told, asked là đủ; biết thêm replied là điểm cộng khi viết đoạn văn.
Dành cho phụ huynh và giáo viên khi kèm bài
Kèm con làm bài câu gián tiếp không cần giải thích ngữ pháp dài. Vài cách dưới đây giúp buổi kèm nhẹ nhàng và hiệu quả hơn.
- Đóng vai: một người nói câu trực tiếp, người kia kể lại cho người thứ ba. Ví dụ phụ huynh nói “I am cooking dinner now”, con quay sang kể với em: “Mom said she was cooking dinner then.” Đổi vai sau vài câu.
- Không chấm điểm, không so sánh với bạn bè hay anh chị. Chỉ ghi lại câu sai để làm lại hôm sau. Mục tiêu là con tự thấy mình tiến bộ qua việc làm đúng những câu từng sai.
- Hỏi lại thay vì sửa ngay. Khi con viết sai, hỏi “Ai nói câu này? Ai đang kể lại?” để con tự tìm ra chỗ cần đổi. Tự tìm ra thì nhớ lâu hơn nhiều so với được chỉ.
- Mỗi buổi chỉ một mức. Học sinh làm vững mức 1 rồi mới sang mức 2; nhồi cả ba mức một lúc dễ khiến con lẫn quy tắc câu hỏi với câu mệnh lệnh.
- Dùng câu từ chính cuộc sống của con: lời cô giáo dặn hôm nay, câu bạn hỏi trong giờ ra chơi. Câu quen thuộc giúp con không phải lo về từ mới.
Nếu con hay sai ở một bước cụ thể, như quên đổi “my”, hãy cho con làm lại riêng năm câu chỉ luyện bước đó trước khi quay lại bài đầy đủ.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp 8 có cần học hết các trường hợp đặc biệt của câu gián tiếp không?
Chưa cần. Ở mức đầu, học sinh nên vững ba việc: đổi đại từ, lùi thì cơ bản và đổi trạng từ thời gian thường gặp, cùng với câu hỏi và câu mệnh lệnh đơn giản. Các trường hợp như câu điều kiện, wish hay những động từ tường thuật như deny, admit để dành khi đã chắc phần nền.
Có cần nhớ bảng đổi trạng từ ngay từ đầu không?
Chỉ cần nhớ những cặp hay gặp nhất: now thành then, today thành that day, tomorrow thành the next day, yesterday thành the day before, here thành there, this thành that. Các cặp còn lại như ago hay next week có thể học dần khi gặp trong bài.
Vì sao câu hỏi gián tiếp không còn dấu chấm hỏi?
Vì câu gián tiếp như “Lan asked me if I had a dictionary.” là câu kể lại việc Lan hỏi, không phải câu hỏi trực tiếp. Cả câu là câu kể nên kết thúc bằng dấu chấm. Đây là chỗ học sinh hay quên khi mới làm quen.
Con làm đúng ở nhà nhưng vẫn sai khi làm bài trên lớp thì sao?
Thường là do làm nhanh và bỏ sót một bước. Có thể luyện cho con thói quen đọc lại câu đã viết và kiểm ba thứ: đại từ, thì, trạng từ. Làm vài lần ở nhà với giới hạn thời gian nhẹ cũng giúp con quen với áp lực khi làm bài trên lớp.
Bộ bài này có dùng được cho học sinh lớp 7 không?
Mức 1 và các câu kể ở mức 2 dùng được cho học sinh lớp 7 đã nắm chắc các thì hiện tại và quá khứ đơn. Câu hỏi gián tiếp và câu có thì hoàn thành nên để sau, khi học sinh đã học các thì đó trên lớp, tránh học quy tắc đổi thì trước khi hiểu thì gốc.