Trong câu hỏi gián tiếp, động từ be (is, are, was, were) phải đứng sau toàn bộ chủ ngữ, dù chủ ngữ dài đến đâu: "Where is the nearest petrol station?" thành He asked where the nearest petrol station was. Đây là dạng dễ sai nhất vì be ngắn, quen đứng ngay sau từ để hỏi, và chủ ngữ thì thường dài.
Câu hỏi với be không có trợ động từ do nên không phải xoá từ nào, chỉ cần dời be ra sau chủ ngữ và lùi thì. Nghe đơn giản nhưng lỗi lại rất nhiều, nhất là khi chủ ngữ là một cụm danh từ dài, khi câu có there, khi câu hỏi kiểu What is it like?, và khi câu ở bị động. Bài này đi qua từng trường hợp, kèm một chỗ mà ngữ pháp chuẩn chấp nhận cả hai trật tự.
Vì sao be hay bị đặt sai chỗ
Trong câu hỏi trực tiếp, be đứng ngay sau từ để hỏi: Where is…, How old are…, What was…. Cụm này lặp đi lặp lại đến mức người học ghi nhớ nó như một khối, và khi chuyển sang gián tiếp, khối đó bị chép nguyên: She asked where is the toilet. Thêm vào đó, động từ be ngắn nên khi viết nhanh, mắt không bắt được nó đang ở sai chỗ.
Một nguyên nhân khác là chủ ngữ trong câu hỏi với be thường đứng ở cuối câu và có thể rất dài: Where is the office of the head of the English department?. Chủ ngữ là cả cụm the office of the head of the English department. Khi chuyển sang gián tiếp, be phải đi qua hết cụm này để đứng ở cuối: He asked where the office of the head of the English department was. Câu kể kết thúc bằng was, điều nghe hơi lạ với người mới học nhưng hoàn toàn đúng.
Cách xử lý bền nhất là luôn xác định chủ ngữ trước khi viết. Hỏi: cái gì "là" ở đây, cái gì "ở" đâu? Câu trả lời chính là chủ ngữ, và be đứng ngay sau nó. Sau một thời gian tập, việc tách chủ ngữ sẽ thành phản xạ.
Công thức cơ bản và các dạng bổ ngữ
Be trong câu hỏi có thể đi với nơi chốn, tính từ, danh từ, hoặc làm trợ động từ cho tiếp diễn và bị động. Dù là dạng nào, công thức trong câu gián tiếp vẫn là: từ để hỏi (hoặc if/whether) + chủ ngữ + be đã lùi thì + phần còn lại.
| Dạng | Câu trực tiếp | Câu gián tiếp |
|---|---|---|
| Nơi chốn | "Where are the toilets?" | She asked where the toilets were. |
| Tính từ | "Why is the water so cold?" | The child asked why the water was so cold. |
| Danh từ | "Is Mr Tuấn your teacher?" | He asked if Mr Tuấn was my teacher. |
| Tuổi, kích thước | "How tall is your brother?" | She asked how tall my brother was. |
| Giá tiền | "How much are these mangoes?" | The customer asked how much those mangoes were. |
| Thời gian | "When is your birthday?" | My friend asked when my birthday was. |
| Quá khứ | "Where were you last night?" | Mum asked where I had been the night before. |
Dòng cuối có hai thay đổi đi cùng nhau: were lùi thành had been, last night đổi thành the night before. Giữ were (where I was the night before) cũng được chấp nhận trong lời kể thường ngày, vì thời điểm đã rõ nhờ trạng từ. Dòng giá tiền đổi these thành those khi người kể không còn đứng cạnh quầy xoài.
There is, there are trong câu hỏi gián tiếp
There đứng như chủ ngữ. Câu hỏi Is there…? và Are there…? có there đảo ra sau be. Khi chuyển sang gián tiếp, there trở về vị trí chủ ngữ: "Is there a lift in this building?" thành She asked if there was a lift in that building.
Câu Wh- với there. "How many people are there in your family?" thành He asked how many people there were in my family. Cụm how many people đứng đầu, rồi đến there, rồi were.
Không đổi there thành it. Lỗi hay gặp là viết asked if it was a lift. There và it có vai trò khác nhau: there báo sự tồn tại, it chỉ một vật cụ thể. Khi kể lại, giữ đúng từ của câu gốc.
Hoà hợp số ít, số nhiều. Was hay were sau there tuỳ danh từ theo sau: if there was a problem, if there were any problems. Lỗi hoà hợp này hay xuất hiện khi người viết tập trung vào trật tự từ mà quên nhìn danh từ.
What is it like, how is, what is … for
Câu hỏi What is X like? hỏi về tính chất, cảm nhận: What is your new school like? nghĩa là trường mới của bạn thế nào. Khi chuyển sang gián tiếp, like ở lại cuối câu, be đứng trước like: Grandpa asked what my new school was like. Không viết what was my new school like, cũng không bỏ like đi, vì bỏ like thì câu thành hỏi trường mới là cái gì.
Câu hỏi How is X? thường hỏi thăm sức khoẻ hoặc tình hình: How is your grandmother? thành She asked how my grandmother was. Phân biệt với What is your grandmother like?, câu hỏi về tính cách bà. Hai câu kể how my grandmother was và what my grandmother was like mang hai nghĩa khác nhau, và nhầm hai cấu trúc là nhầm nghĩa.
Câu hỏi có giới từ cuối như What is this tool for? (dùng để làm gì), Who is this present from? (quà của ai gửi) cũng giữ giới từ ở cuối: He asked what that tool was for, She asked who the present was from. Quy tắc chung là: be nhảy ra sau chủ ngữ, nhưng những gì vốn đứng sau chủ ngữ trong câu gốc như like, for, from vẫn đứng sau be.
Who và what với be + danh từ: chỗ hai trật tự đều gặp
Có một trường hợp ngữ pháp chuẩn ghi nhận hai trật tự. Khi câu hỏi có dạng Who/What + be + cụm danh từ, như Who is the best player? hay What is the problem?, từ để hỏi có thể được hiểu là bổ ngữ hoặc là chủ ngữ. Nếu hiểu là bổ ngữ, câu kể là She asked who the best player was, He asked what the problem was. Nếu hiểu who/what là chủ ngữ, câu kể She asked who was the best player, He asked what was the problem cũng gặp trong tiếng Anh của người bản ngữ.
Trong hai cách, trật tự chủ ngữ trước be (who the best player was, what the problem was) là cách mà sách giáo khoa và bài tập coi là chuẩn. Cách còn lại nghe được trong lời nói nhưng dễ bị người chấm coi là đảo ngữ sót lại. Lời khuyên thực dụng: khi viết bài tập, dùng trật tự chủ ngữ trước be; khi nghe người bản ngữ nói theo trật tự kia, đừng vội cho là họ sai.
Trường hợp hai trật tự chỉ áp dụng khi từ để hỏi có thể làm chủ ngữ và phần sau be là cụm danh từ. Với Where is the bank? hay Who is that woman? (that woman rõ ràng là chủ ngữ, who là bổ ngữ), chỉ có một cách: where the bank was, who that woman was. Câu asked where was the bank là lỗi đảo ngữ, không có cách hiểu nào cứu được.
Câu Yes/No với be và câu phủ định
Câu hỏi Yes/No bắt đầu bằng be (Is…?, Are…?, Was…?, Were…?) đi theo khung chung: thêm if hoặc whether, đưa chủ ngữ lên trước, be ra sau và lùi thì. "Are your parents at home?" thành The postman asked if my parents were at home. "Was the test difficult?" thành Dad asked whether the test had been difficult, hoặc giữ was khi đã rõ là bài kiểm tra vừa xong.
Câu hỏi phủ định với be giữ not ngay sau be ở vị trí mới: "Why aren't you ready?" thành She asked why I wasn't ready. "Isn't this seat taken?" thành He asked if that seat wasn't taken, nhưng vì câu gốc thể hiện ngạc nhiên kiểu tưởng là có người ngồi, kể theo ý thật có thể là He asked if the seat was free. Chọn cách nào tuỳ bạn muốn giữ hình thức hay giữ ý.
Với be going to, be là trợ động từ và cũng phải đứng sau chủ ngữ: "Are you going to tell her?" thành He asked if I was going to tell her. "What are they going to do with the old house?" thành She asked what they were going to do with the old house. Lỗi hay gặp là quên lùi are thành were trong khi đã nhớ đổi trật tự.
Be làm trợ động từ: tiếp diễn và bị động
Tiếp diễn. "What are the children doing?" thành She asked what the children were doing. Be đứng sau chủ ngữ, động từ V-ing giữ nguyên ngay sau be.
Tiếp diễn quá khứ. "Who were you talking to?" thành He asked who I had been talking to; giữ who I was talking to cũng được trong lời kể thường ngày.
Bị động hiện tại. "Where is coffee grown in Vietnam?" thành The visitor asked where coffee was grown in Vietnam. Nếu đây là sự thật vẫn đúng, giữ is grown cũng được chấp nhận.
Bị động quá khứ. "When was this bridge built?" thành She asked when that bridge had been built, hoặc giữ when that bridge was built vì đây là sự kiện lịch sử với thời điểm rõ ràng. Cả hai đều đúng; cách thứ hai tự nhiên hơn trong lời nói.
Bị động với động từ khuyết thiếu. "Can this jacket be washed by machine?" thành He asked if that jacket could be washed by machine. Can lùi thành could, be giữ nguyên dạng nguyên mẫu.
Tự kiểm năm câu với be
Đổi các câu sau sang câu kể với động từ dẫn ở quá khứ, rồi đối chiếu đáp án. Mỗi câu nhắm một điểm của bài.
- "How far is the airport from the city centre?" the tourist asked. Đáp án: The tourist asked how far the airport was from the city centre. Chủ ngữ là the airport, phần from the city centre vẫn đứng sau be.
- "Are there any seats left?" she asked. Đáp án: She asked if there were any seats left. Giữ there, chọn were vì seats số nhiều.
- "What was the film like?" my brother asked. Đáp án: My brother asked what the film had been like, hoặc what the film was like. Like ở cuối.
- "Why is the shop on the corner always closed?" he asked. Đáp án: He asked why the shop on the corner was always closed. Chủ ngữ dài là the shop on the corner; always đứng sau be như câu khẳng định.
- "Where are the new uniforms kept?" the new staff member asked. Đáp án: The new staff member asked where the new uniforms were kept. Bị động hiện tại lùi thành bị động quá khứ.
Câu 4 có một chi tiết nhỏ: trạng từ tần suất như always, usually, never đứng sau be trong câu khẳng định, nên khi be đã về sau chủ ngữ, always vẫn đi ngay sau be. Nếu bạn viết why the shop on the corner always was closed, câu nghe gượng vì vị trí trạng từ bị đảo. Phần lớn sai sót trong bộ câu này nằm ở việc tách chủ ngữ; làm sai câu nào thì xem lại phần chủ ngữ dài ở đầu bài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao viết She asked where is the bank là sai?
Vì phần sau asked là mệnh đề phụ, phải theo trật tự chủ ngữ trước động từ. Be phải đứng sau the bank và lùi thì: She asked where the bank was. Giữ is ngay sau where là chép nguyên trật tự của câu hỏi trực tiếp.
Chủ ngữ dài thì be đứng ở đâu?
Be đứng sau toàn bộ cụm chủ ngữ, kể cả khi điều đó khiến be nằm ở cuối câu, ví dụ He asked where the office of the head of the department was. Xác định chủ ngữ trước rồi mới đặt be.
What is it like kể lại thế nào?
Giữ like ở cuối và đưa be ra sau chủ ngữ: She asked what it was like. Không bỏ like vì nghĩa sẽ đổi. Phân biệt với How is it, câu hỏi thăm tình hình, kể lại là how it was.
Who is the winner kể lại là who the winner was hay who was the winner?
Cả hai đều gặp trong tiếng Anh của người bản ngữ, vì who có thể hiểu là chủ ngữ hoặc bổ ngữ. Trong bài tập, dùng who the winner was là chuẩn nhất. Với câu có chủ ngữ rõ ràng như Who is that man, chỉ dùng who that man was.
Is there kể lại có đổi thành it was không?
Không. There báo sự tồn tại và phải giữ nguyên, chỉ chuyển về trước be: She asked if there was a lift. Nhớ chọn was hay were theo danh từ đứng sau.
Câu bị động quá khứ có phải lùi thành had been không?
Không bắt buộc. Lùi thành had been + V3 là cách đầy đủ. Khi câu hỏi về sự kiện có thời điểm rõ ràng, như năm xây một cây cầu, giữ was + V3 tự nhiên hơn và được chấp nhận.