Câu mệnh lệnh khi chuyển sang gián tiếp gần như luôn theo một khuôn: động từ tường thuật + tân ngữ (người nhận lệnh) + to V, và nếu là lệnh phủ định thì + not to V. Ví dụ “Close the window,” the teacher said to Minh → The teacher told Minh to close the window. “Don't run in the hall,” she said to us → She told us not to run in the hall. Khác với câu trần thuật, ở đây không cần lùi thì, vì to V không mang thì.
Phần khó nằm ở chỗ khác: chọn động từ tường thuật nào cho đúng sắc thái (tell, ask, order hay một động từ khác), đặt not ở đâu, xử lý please, tên người được gọi và các đại từ. Bài dưới đi lần lượt từng điểm, có cặp câu trực tiếp – gián tiếp đặt cạnh nhau và giải thích bằng tiếng Việt.
Câu mệnh lệnh là gì và vì sao không đổi theo kiểu that-clause
Câu mệnh lệnh (imperative) trong tiếng Anh mở đầu bằng động từ nguyên mẫu, thường không có chủ ngữ: Sit down. Open your books. Be quiet. Dạng phủ định thêm Don't hoặc Do not: Don't touch that. Do not park here. Người nghe hiểu ngầm chủ ngữ là you. Vì không có chủ ngữ và không có thì, câu mệnh lệnh không thể đổi theo công thức quen thuộc said that + mệnh đề như câu trần thuật.
Thay vào đó, tiếng Anh biến nội dung mệnh lệnh thành một cụm to V gắn vào động từ tường thuật. Người nhận lệnh, vốn là you ngầm hiểu trong câu gốc, được đưa ra thành tân ngữ: me, us, Lan, the students. Cấu trúc tổng quát là S + told/asked/ordered + O + (not) to V. Đây là lý do nhiều sách gọi nhóm này là reported commands hoặc reported orders and requests.
Một điểm người học hay bỏ qua: vì động từ chính đã chuyển thành to V, nên phần sau to V vẫn giữ nguyên các thành phần khác, chỉ đổi đại từ và trạng từ theo ngữ cảnh. “Bring your notebook tomorrow,” the teacher said to me → The teacher told me to bring my notebook the next day. Ở đây your đổi thành my vì người kể là người nhận lệnh, còn tomorrow đổi thành the next day nếu lúc kể đã qua ngày hôm đó. Còn nếu bạn kể lại ngay trong ngày, giữ tomorrow là đúng.
Bảng đổi nhanh: khẳng định và phủ định
Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu mệnh lệnh hay gặp ở trường và ở nhà. Hãy chú ý vị trí của not: nó đứng ngay trước to, không đứng sau.
| Câu trực tiếp | Câu gián tiếp | Ghi chú |
|---|---|---|
| “Sit down,” he said to me. | He told me to sit down. | Mệnh lệnh khẳng định: told + O + to V |
| “Don't be late,” the coach said to the team. | The coach told the team not to be late. | Don't → not to; be giữ nguyên |
| “Turn off your phones,” the guard said to the visitors. | The guard told the visitors to turn off their phones. | your → their theo người nhận lệnh |
| “Do not open this box,” Mum said to Nam. | Mum told Nam not to open that box. | this → that khi vật không còn trước mặt người kể |
| “Stop talking, everyone,” the teacher said. | The teacher told everyone to stop talking. | Tên gọi everyone trở thành tân ngữ |
| “Wait here,” she said to me. | She told me to wait there. | here → there nếu người kể không còn ở chỗ đó |
Cách viết not to V là chuẩn. Bạn có thể gặp to not V trong tiếng Anh nói, nhất là tiếng Anh Mỹ (She told me to not worry), và cách này không bị coi là sai trong giao tiếp. Tuy vậy, trong bài làm ở trường và trong văn viết trang trọng, not to V là lựa chọn an toàn hơn. Còn told me don't hay told me didn't thì sai hoàn toàn: sau động từ tường thuật không giữ trợ động từ của câu mệnh lệnh.
Chọn tell, ask hay order: cùng một câu, khác sắc thái
Tell là lựa chọn trung tính. Dùng khi người nói chỉ đơn giản yêu cầu làm việc gì, không quá cứng, không quá mềm. Thầy cô dặn học sinh, bố mẹ dặn con, đồng nghiệp nhắc nhau: told me to check the file. Đa số câu mệnh lệnh trong sách giáo khoa đều chuyển bằng tell.
Ask nghiêng về nhờ vả, lịch sự. Khi câu gốc có please, hoặc giọng điệu là nhờ chứ không phải ra lệnh, ask phù hợp hơn: “Please help me with these bags,” she said → She asked me to help her with those bags. Please thường được lược đi vì nghĩa lịch sự đã nằm trong asked.
Order và command dành cho lệnh có quyền lực. Cấp trên với cấp dưới, cảnh sát với người vi phạm, chỉ huy với đội: The manager ordered the staff to leave the building. Dùng order cho câu mẹ dặn con dọn phòng sẽ nghe quá nặng, trừ khi bạn muốn nhấn là bà đang rất nghiêm.
Còn nhiều động từ khác cho đúng sắc thái. Instruct (hướng dẫn kỹ thuật), remind (nhắc), warn (cảnh báo), urge (thúc giục), beg (van nài). Ví dụ “Don't forget your passport,” he said → He reminded me to take my passport. Những động từ này dùng cùng khuôn O + to V; cách chọn và các cấu trúc khác của chúng được bàn kỹ ở danh mục động từ tường thuật của trang.
Không đổi máy móc mọi câu thành told. Đề bài hay ghi sẵn động từ tường thuật; khi tự viết, hãy tự hỏi người nói đang ra lệnh, nhờ hay dặn. Câu đúng ngữ pháp mà sai sắc thái vẫn làm người đọc hiểu lệch quan hệ giữa hai người.
Có bắt buộc phải có tân ngữ không: said to, told và ask không tân ngữ
Tell luôn cần tân ngữ chỉ người nghe. Viết He told to sit down là sai. Nếu không muốn nêu người nghe, bạn có hai cách. Cách thứ nhất là dùng say + to V không tân ngữ: He said to sit down. Cách này gặp nhiều trong tiếng Anh nói, nhất là tiếng Anh Mỹ, mang nghĩa người đó dặn là ngồi xuống, không rõ dặn ai. Sách ngữ pháp chuẩn chấp nhận cách này nhưng xếp vào văn phong thân mật. Cách thứ hai là chuyển sang said (that) + mệnh đề với should hoặc must: He said (that) we should sit down.
Còn said to me to sit down thì không dùng. Khi đã có người nghe đi kèm said to, mệnh lệnh không đi thẳng bằng to V được; hãy đổi sang told me to sit down. Đây là chỗ đề bài trắc nghiệm hay gài: các phương án said me to, said to me to đều sai, told me to là đáp án.
Ask thì khác tell ở một điểm đáng nhớ. Ask + O + to V nghĩa là nhờ người khác làm: She asked me to wait. Ask + to V không có tân ngữ lại thường mang nghĩa xin được tự mình làm việc đó: She asked to wait nghĩa là cô ấy xin được ngồi đợi. Chỉ thiếu một tân ngữ mà người làm hành động đã đổi. Phần xin phép được bàn riêng ở một bài khác trong danh mục này, ở đây bạn chỉ cần nhớ đừng bỏ tân ngữ khi muốn diễn đạt mệnh lệnh hoặc lời nhờ.
Bốn bước đổi một câu mệnh lệnh, làm thử với câu dài
Câu mệnh lệnh trong bài đọc ít khi gọn như Sit down. Với câu có tên gọi, please, đại từ và trạng từ, đi theo bốn bước sau sẽ đỡ sót.
- Xác định người nói, người nghe và giọng điệu. Câu “Lan, please send me your report by Friday,” the manager said có người nói là quản lý, người nghe là Lan, giọng nhờ có please. Chọn asked, hoặc told nếu bạn muốn trung tính.
- Đưa người nghe ra làm tân ngữ và bỏ tên gọi, bỏ please: The manager asked Lan …
- Đổi động từ chính thành to V (hoặc not to V nếu có Don't): … to send …
- Đổi đại từ, tính từ sở hữu và trạng từ theo góc nhìn người kể: me → him hoặc her (người quản lý), your → her (của Lan). Kết quả: The manager asked Lan to send him her report by Friday. Nếu người quản lý là nữ thì send her her report, nghe hơi lặp, nên nhiều người viết to send her report to her hoặc to send the report to her cho dễ đọc.
Trạng từ by Friday không cần đổi vì nó chỉ một ngày trong tuần, không gắn với thời điểm nói như tomorrow hay next week. Nếu lúc kể đã qua thứ Sáu đó, bạn có thể viết by that Friday hoặc by the Friday, nhưng đa số trường hợp giữ nguyên là đủ rõ.
Mệnh lệnh có hai vế, có let và có câu hỏi đuôi
Khi câu mệnh lệnh có hai động từ nối bằng and, to chỉ cần viết một lần ở đầu, động từ thứ hai giữ nguyên mẫu: “Wash your hands and sit down,” Mum said to the kids → Mum told the kids to wash their hands and sit down. Nếu một vế khẳng định, một vế phủ định, hãy tách rõ: “Take your umbrella and don't get wet,” she said to me → She told me to take my umbrella and not to get wet. Ở vế thứ hai, viết and not get wet cũng gặp, nhưng lặp lại not to cho rõ nghĩa hơn.
Câu mệnh lệnh có let với người thứ ba, ví dụ “Let him come in,” the director said to the secretary, chuyển thành The director told the secretary to let him come in. Let ở đây là động từ cho phép, nên nó trở thành to let. Đừng lẫn với Let's là lời rủ, cách đổi khác hẳn và có bài riêng.
Câu mệnh lệnh kèm câu hỏi đuôi như “Open the door, will you?” hay “Pass me the salt, could you?” vẫn là lời yêu cầu; câu hỏi đuôi chỉ làm giọng mềm hơn. Khi kể lại, bỏ câu hỏi đuôi và dùng asked: He asked me to open the door. Còn “Don't tell anyone, will you?” thường chuyển thành She asked me not to tell anyone, hoặc dùng begged nếu ngữ cảnh cho thấy người nói rất lo lắng.
Những lỗi hay gặp khi đổi câu mệnh lệnh
Viết told me that close the door. That chỉ dẫn mệnh đề có chủ ngữ và động từ chia. Câu mệnh lệnh đã chuyển sang to V thì không có that. Nếu muốn dùng that, phải viết đủ mệnh đề: He told me (that) I should close the door, và câu này chuyển nghĩa từ mệnh lệnh sang lời khuyên nhẹ.
Giữ don't sau động từ tường thuật. He told me don't touch it là dịch từng chữ từ câu gốc. Đúng là He told me not to touch it.
Lùi thì cho to V. He told me to closed the door là sai vì sau to luôn là động từ nguyên mẫu. Thì đã nằm hết ở told.
Quên đổi đại từ. “Clean your room,” Mum said to me → Mum told me to clean your room là sai người: căn phòng của người kể, nên phải là my room.
Dùng said cho mọi câu. Said không đi thẳng với tân ngữ chỉ người nghe; câu He said me to go là lỗi rất phổ biến của người học Việt Nam vì tiếng Việt nói “bảo em đi” không phân biệt bảo với nói. Trong lời giải thích, hãy nhớ: muốn có người nghe ngay sau động từ thì dùng tell hoặc ask.
Câu hỏi thường gặp
Câu mệnh lệnh gián tiếp có phải lùi thì không?
Không. Phần nội dung mệnh lệnh chuyển thành to V hoặc not to V, mà to V không mang thì nên không có gì để lùi. Chỉ động từ tường thuật chia theo thời điểm kể, thường là told, asked, ordered ở quá khứ. Đại từ và trạng từ vẫn đổi theo ngữ cảnh như các loại câu gián tiếp khác.
Told me not to và didn't tell me to khác nhau thế nào?
Told me not to go nghĩa là người đó dặn bạn đừng đi, tức là có một lời dặn phủ định. Didn't tell me to go nghĩa là người đó không hề dặn bạn đi, có thể họ chẳng nói gì cả. Hai câu khác nghĩa hoàn toàn, nên khi đổi câu bắt đầu bằng Don't, phủ định luôn đặt trước to, không đặt ở told.
Có dùng said that + should thay cho told + to V được không?
Được, nhưng nghĩa nhẹ đi. He told me to go là kể lại một mệnh lệnh hoặc lời dặn trực tiếp; He said (that) I should go nghe như lời khuyên. Nếu câu gốc rõ ràng là ra lệnh, dạng told + O + to V sát nghĩa hơn. Trong bài làm có yêu cầu viết lại câu giữ nghĩa, ưu tiên told + to V.
Câu mệnh lệnh có please thì luôn dùng asked phải không?
Thường là vậy vì please biến lệnh thành lời nhờ, và asked giữ được sự lịch sự đó. Tuy vậy, có những câu please chỉ là thói quen nói, nội dung vẫn là quy định, ví dụ thông báo please keep off the grass. Khi kể lại, told hoặc asked đều chấp nhận được; chọn theo việc bạn muốn nhấn giọng nhờ hay giọng dặn.
Viết to not V có bị tính là sai không?
Trong tiếng Anh hiện đại, đặc biệt là tiếng Anh Mỹ, to not V xuất hiện khá nhiều và không bị coi là lỗi trong giao tiếp. Tuy nhiên sách giáo khoa và đáp án bài tập ở Việt Nam gần như luôn dùng not to V. Khi làm bài kiểm tra, viết not to V để chắc chắn được chấm đúng.
Câu mệnh lệnh không có người nghe cụ thể thì đổi thế nào?
Với biển báo hay lời nói chung như Do not smoke here, bạn có thể dùng said (that) + mệnh đề: The guard said (that) we must not smoke there, hoặc dùng say + to V trong văn nói thân mật: He said not to smoke there. Nếu ngữ cảnh có người nghe rõ ràng, quay lại dạng told + O + not to V.