Câu hỏi Yes/No khi chuyển sang gián tiếp cần thêm if hoặc whether làm từ nối; trong phần lớn câu kể lại với ask, wonder, want to know thì hai từ này thay nhau được, nhưng có một số vị trí chỉ dùng whether. Ví dụ: "Are you free?" thành He asked if I was free hoặc He asked whether I was free, cả hai đều đúng.
Câu hỏi Yes/No là câu chỉ chờ trả lời có hoặc không, bắt đầu bằng trợ động từ hoặc be: Is…, Are…, Do…, Did…, Have…, Can…, Will…. Không có từ để hỏi nào làm cầu nối, nên khi lồng vào câu kể ta phải mượn if hoặc whether. Bài này đi qua cách đổi, những chỗ hai từ thay nhau được, những chỗ chỉ whether mới đúng, vị trí của or not, và câu hỏi phủ định.
Vì sao câu hỏi Yes/No cần thêm từ nối
Câu hỏi Wh- đã có sẵn từ để hỏi như where, why; khi kể lại, từ đó vừa giữ nghĩa vừa nối hai mệnh đề. Câu hỏi Yes/No thì không có từ nào như vậy. Nếu chỉ bỏ đảo ngữ rồi ghép vào, ta được She asked I was free, một câu mất hẳn ý hỏi vì người đọc tưởng đây là câu kể thông tin. Từ nối if hoặc whether làm nhiệm vụ báo hiệu: phần đứng sau là một câu hỏi có hoặc không, chưa biết đáp án.
Nghĩa của if trong trường hợp này gần với "liệu", "có… không" của tiếng Việt, không phải "nếu" như trong câu điều kiện. Đây là điểm người Việt hay dịch lệch. She asked if I was free nên hiểu là "Cô ấy hỏi mình có rảnh không", chứ không phải "Cô ấy hỏi nếu mình rảnh". Whether rõ nghĩa hơn ở điểm này vì nó không có nghĩa điều kiện, nên trong văn viết trang trọng, nhiều người viết chọn whether để tránh hiểu lầm.
Tiếng Anh cũng có thể kể lại câu hỏi Yes/No mà không dùng if hay whether khi chuyển hẳn sang cấu trúc khác, ví dụ He asked about my plans, nhưng như thế là tóm ý chứ không còn là câu hỏi gián tiếp đúng nghĩa. Trong bài tập viết lại câu, bạn luôn cần if hoặc whether.
Các bước đổi câu hỏi Yes/No sang gián tiếp
Quy trình giống khung chung của câu hỏi gián tiếp, chỉ khác ở bước chọn từ nối. Đi theo ví dụ "Did you finish the report?" the manager asked Hoa.
- Viết động từ dẫn và người được hỏi: The manager asked Hoa…
- Thêm if hoặc whether: The manager asked Hoa if… hoặc …whether…
- Bỏ trợ động từ đứng đầu và trả về trật tự chủ ngữ trước: Did you finish mất did, còn you finish.
- Lùi thì: câu gốc ở quá khứ đơn (did + finish), lùi thành quá khứ hoàn thành had finished. Nếu thời điểm đã rõ, giữ finished cũng được chấp nhận trong lời nói thường ngày.
- Đổi đại từ: you chỉ Hoa nên thành she; the report giữ nguyên, hoặc đổi the thành her nếu muốn rõ là báo cáo của Hoa.
- Đặt dấu chấm: The manager asked Hoa if she had finished the report.
Thêm vài cặp để quen tay: "Is it raining?" thành He asked if it was raining. "Have you seen this film?" thành She asked whether I had seen that film. "Will the train be late?" thành The passenger asked if the train would be late. Ở câu thứ hai, this thường đổi thành that khi người kể không còn ở cạnh bộ phim được nhắc tới.
Đối chiếu theo từng trợ động từ đứng đầu câu hỏi
Câu hỏi Yes/No bắt đầu bằng trợ động từ nào thì khi kể lại, trợ động từ đó hoặc biến mất, hoặc lùi thì rồi chuyển ra sau chủ ngữ. Bảng dưới gom các trường hợp thường gặp, động từ dẫn đều là asked ở quá khứ. Cột cuối nêu chỗ dễ sai.
| Câu gốc | Câu gián tiếp | Chỗ dễ sai |
|---|---|---|
| "Is your brother at home?" | She asked if my brother was at home. | Quên chuyển was ra sau my brother |
| "Are they still waiting?" | He asked whether they were still waiting. | Giữ are, quên lùi thì |
| "Does Mai work on Saturdays?" | He asked if Mai worked on Saturdays. | Giữ does hoặc viết did Mai work |
| "Did the parcel arrive?" | She asked whether the parcel had arrived. | Viết if did the parcel arrive |
| "Have you ever been to Đà Lạt?" | He asked if I had ever been to Đà Lạt. | Đặt had trước I |
| "Can your sister drive?" | She asked whether my sister could drive. | Giữ can khi động từ dẫn ở quá khứ |
| "Will the exam be difficult?" | They asked if the exam would be difficult. | Viết would the exam be |
Hai dòng đầu và dòng thứ năm có be hoặc have làm trợ động từ, nên chúng không biến mất mà chỉ lùi thì rồi đứng sau chủ ngữ. Hai dòng có does và did thì trợ động từ biến mất hẳn, phần thì được chuyển vào động từ chính: worked, had arrived. Đây là điểm khác biệt quan trọng nhất cần nhớ khi đổi câu hỏi Yes/No; bài riêng về do, does, did trong chuyên mục giải thích kỹ hơn.
Những chỗ if và whether thay nhau được
Sau các động từ dẫn quen thuộc như ask, wonder, want to know, not know, not be sure, see (trong nghĩa xem thử), find out, check, cả hai từ đều đúng ngữ pháp. I'm not sure if the shop is open today và I'm not sure whether the shop is open today đều tự nhiên. Trong lời nói hằng ngày, if xuất hiện nhiều hơn; trong văn viết trang trọng, bài luận, thư công việc, whether được ưa dùng hơn.
Vì vậy khi làm bài tập viết lại câu, nếu đề không ép từ nào, cả hai đáp án asked if và asked whether đều phải được chấp nhận. Bạn cũng không nên sửa bài của người khác chỉ vì họ dùng if mà bạn quen whether. Chỗ cần cẩn thận là nghĩa: khi câu có thể bị đọc thành điều kiện, chọn whether cho chắc.
Ví dụ Let me know if you can come có hai cách hiểu: "báo mình biết bạn có đến được không" hoặc "nếu bạn đến được thì báo mình". Người nói thường không bận tâm vì ngữ cảnh đủ rõ. Còn Let me know whether you can come chỉ có một nghĩa: báo cho biết đến hay không đến, nghĩa là dù câu trả lời là không cũng phải báo. Trong thư mời họp, khác biệt này đáng kể vì người tổ chức cần biết cả người vắng mặt.
Những chỗ chỉ dùng whether
Có năm vị trí mà ngữ pháp chuẩn chỉ nhận whether, hoặc whether tự nhiên hơn hẳn đến mức if bị coi là sai trong bài tập. Bảng dưới liệt kê kèm ví dụ đúng và câu cần tránh.
| Vị trí | Đúng | Tránh |
|---|---|---|
| Ngay sau giới từ | It depends on whether the weather is good. | It depends on if the weather is good. |
| Trước to + động từ nguyên mẫu | She can't decide whether to stay or leave. | She can't decide if to stay or leave. |
| Liền trước or not | I'll go whether or not you agree. và câu hỏi: He asked whether or not we were ready. | He asked if or not we were ready. |
| Mệnh đề làm chủ ngữ đứng đầu câu | Whether the plan will work is still unclear. | If the plan will work is still unclear. |
| Sau động từ discuss và một số danh từ như question, issue | We discussed whether we should hire more staff. | We discussed if we should hire more staff (nhiều người bản ngữ vẫn nói nhưng văn viết chuẩn tránh) |
Mẹo nhớ: whether là từ "đầy đủ" hơn, đứng được ở mọi chỗ của if trong câu hỏi gián tiếp và thêm các chỗ trên. Nếu phân vân mà muốn chắc chắn đúng, chọn whether. Ngược lại if thì không bao giờ thay được whether ở năm vị trí này.
Vị trí của or not và hai cách đều đúng
Or not đặt liền sau whether. She asked whether or not I had paid the bill. Cách này hay gặp trong văn viết, nhấn rằng cả hai khả năng đều được tính tới.
Or not đặt cuối mệnh đề. She asked whether I had paid the bill or not. Cách này tự nhiên trong lời nói và cũng đúng trong văn viết.
If chỉ đi với or not ở cuối. She asked if I had paid the bill or not là chấp nhận được trong giao tiếp; if or not liền nhau thì sai.
Or not có thể bỏ. Trong câu hỏi gián tiếp, or not thường là thừa về nghĩa, vì whether đã bao hàm hai khả năng. She asked whether I had paid the bill đủ nghĩa. Thêm or not để nhấn mạnh, ví dụ khi người hỏi tỏ ra nghi ngờ hoặc sốt ruột.
Câu gốc có or not. "Are you coming or not?" thường kể lại thành He asked whether I was coming or not, giữ or not vì nó mang sắc thái thúc giục của người hỏi. Bỏ đi thì câu đúng nhưng mất giọng.
Câu hỏi phủ định khi chuyển sang gián tiếp
Câu hỏi Yes/No phủ định như Aren't you hungry?, Didn't you get my message? trong tiếng Anh thường mang sắc thái ngạc nhiên hoặc người hỏi đang chờ câu trả lời có. Khi kể lại, cách an toàn là giữ phủ định trong mệnh đề: She asked if I wasn't hungry, He asked whether I hadn't got his message. Câu vẫn đúng ngữ pháp, chỉ là đọc lên hơi nặng.
Trong lời kể tự nhiên, người nói hay chuyển sang động từ dẫn khác để giữ sắc thái mà câu gọn hơn. He was surprised that I hadn't got his message hoặc He wanted to know why I hadn't replied diễn đạt đúng ý ngạc nhiên của câu gốc. Trong bài tập viết lại câu, nếu đề yêu cầu dùng asked, bạn giữ phủ định trong mệnh đề.
Cẩn thận với câu dạng Why don't you…? và Won't you…?. Hai dạng này thường không phải câu hỏi thật mà là gợi ý hoặc lời mời: "Why don't you take a day off?" kể lại tự nhiên là She suggested that I take a day off; "Won't you sit down?" kể lại là He invited me to sit down. Nếu đổi máy móc thành asked why I didn't take a day off, câu đúng ngữ pháp nhưng đọc như một lời chất vấn. Cấu trúc theo sau suggest và invite được giải thích ở chuyên mục động từ tường thuật.
Câu hỏi thường gặp
If trong câu hỏi gián tiếp có nghĩa là nếu không?
Không. Trong câu hỏi gián tiếp, if mang nghĩa liệu hoặc có hay không, giống whether. Câu She asked if I was free nghĩa là cô ấy hỏi mình có rảnh không. Nghĩa nếu chỉ xuất hiện khi if mở đầu mệnh đề điều kiện, một cấu trúc khác hẳn.
Có thể viết if or not không?
Không. Or not chỉ đi liền sau whether, như whether or not. Với if, bạn có thể đặt or not ở cuối mệnh đề, ví dụ She asked if I was ready or not, nhưng không được viết if or not liền nhau. Muốn an toàn trong bài viết trang trọng, dùng whether.
Sau giới từ dùng if được không?
Không. Sau giới từ chỉ dùng whether, ví dụ It depends on whether he agrees, hoặc We talked about whether to move. Viết depends on if là lỗi trong văn viết chuẩn, dù đôi khi vẫn nghe trong lời nói bất cẩn của người bản ngữ.
Trong bài tập viết lại câu, dùng if hay whether thì được điểm?
Với câu hỏi Yes/No kể lại sau asked, cả if và whether đều là đáp án đúng nếu đề không chỉ định từ. Chỉ khi câu có giới từ đứng trước, có to-V theo sau, hoặc có or not liền kề thì bắt buộc dùng whether.
Câu hỏi phủ định như Aren't you tired kể lại thế nào?
Cách giữ nguyên ý là She asked if I wasn't tired. Nếu câu gốc thể hiện ngạc nhiên, bạn có thể chọn động từ dẫn khác cho tự nhiên hơn. Riêng Why don't you thường là lời gợi ý nên kể lại bằng suggest thay vì asked.
Whether có bắt buộc đi với or not không?
Không bắt buộc. Whether tự nó đã hàm ý hai khả năng có và không, nên She asked whether I was ready là đủ. Thêm or not khi muốn nhấn mạnh, hoặc khi câu gốc có sẵn or not như Are you coming or not.