Một câu chuyện ngắn có lời thoại là cách mở bài nói tiếng Anh được dùng rất nhiều, từ bài thuyết trình trên lớp tới phần giới thiệu ở buổi họp. Nhưng khi kể, người học hay rơi vào một trong hai cực: hoặc kể toàn bằng câu gián tiếp nên câu chuyện phẳng lặng, hoặc nhại lại mọi câu thoại nên người nghe không theo kịp ai đang nói. Kể hay nằm ở chỗ biết lúc nào tường thuật, lúc nào để nhân vật tự cất lời.
Bài này đi qua dàn ý của một giai thoại ngắn, cách phân vai giữa câu trực tiếp và gián tiếp, các cụm báo hiệu để người nghe biết bạn đang trích lời, ngữ điệu và ngắt nghỉ, rồi một bài kể mẫu có phân tích. Bài viết cho bài nói chuẩn bị trước; còn chuyện kể lại tức thời trong trò chuyện là một kỹ năng gần nhưng khác.
Giai thoại trong bài nói khác chuyện kể khi trò chuyện
Khi trò chuyện, bạn kể lại để báo tin: ai nói gì, kết quả ra sao. Trong bài nói, câu chuyện có một nhiệm vụ khác: dẫn người nghe tới ý chính của bài. Nó phải ngắn, thường dưới một phút, có một khoảnh khắc đáng nhớ, và kết thúc ở chỗ nối được sang nội dung bạn sắp trình bày.
Vì có thời gian chuẩn bị, bạn có thể chọn trước câu nào sẽ trích nguyên văn, câu nào sẽ tường thuật. Đây là lợi thế lớn so với nói ứng khẩu. Người nghe bài thuyết trình cũng khác người nghe chuyện phiếm: họ ngồi yên, không chen vào hỏi, nên bạn phải tự làm rõ mọi chuyển đổi giữa lời của mình và lời nhân vật.
Một giai thoại tốt thường có một người nói một câu bất ngờ, và chính câu đó là lý do câu chuyện được kể. Ví dụ giả định: một học sinh ở Huế kể về bà nội, người bắt đầu học tiếng Anh ở tuổi sáu mươi. Toàn bộ chuyện có thể tường thuật, chỉ câu bà nói khi được hỏi vì sao lại học, “Because I want to read my grandson's emails myself”, được giữ nguyên văn. Câu đó là điểm nhấn của bài nói.
Nắm được nguyên tắc này, bạn sẽ thấy câu gián tiếp trong bài nói không phải là thứ để tránh, mà là phần nền giúp câu trực tiếp nổi lên.
Dàn ý một giai thoại bốn mươi lăm giây
Một khung bốn phần đủ cho phần lớn bài nói. Mỗi phần có gợi ý dạng câu:
- Mở bằng bối cảnh. Một hai câu quá khứ đơn: Last summer, I helped my aunt at her small guesthouse in Lâm Đồng.
- Diễn biến bằng câu gián tiếp. Đây là chỗ thông tin được dồn lại cho gọn: One evening, a guest from Germany asked me where he could find a good place to eat. I told him there was a night market nearby and offered to walk him there.
- Điểm nhấn bằng câu trực tiếp. Một câu, tối đa hai: On the way, he stopped, looked at the hills and said, “You know, I came here for three days. Now I want to stay for three weeks.”
- Nối sang ý chính. Một câu quay về chủ đề bài nói: That sentence is the reason I want to talk to you today about small-scale tourism.
Trong phần diễn biến, chú ý thì đã lùi: Where can I find… thành where he could find…, There is… thành there was…. Ở phần điểm nhấn, câu được giữ nguyên thì vì nó nằm trong ngoặc kép. Sự tương phản giữa hai phần chính là điều làm câu nói của vị khách nổi lên.
Thử đếm thời gian: đọc to đoạn này mất chừng ba mươi đến bốn mươi giây. Nếu giai thoại của bạn dài hơn một phút, hãy chuyển thêm câu sang gián tiếp hoặc bỏ hẳn.
Khi nào trực tiếp, khi nào gián tiếp trong bài nói
Bảng dưới gợi ý cách phân vai. Đây là thói quen phổ biến của người nói chuyện trước đám đông, không phải quy tắc ngữ pháp, nên bạn có thể linh hoạt:
| Loại lời trong câu chuyện | Nên kể bằng | Lý do |
|---|---|---|
| Thông tin nền: ai hỏi đường, ai gọi điện, ai báo tin | Gián tiếp | Gọn, người nghe chỉ cần nắm nội dung. |
| Chuỗi trao đổi dài qua lại | Gián tiếp, gom thành một hai câu | Nhại lại từng lượt làm người nghe lạc. |
| Một câu nói ngắn, bất ngờ hoặc hài hước | Trực tiếp | Câu chữ nguyên gốc mới giữ được hiệu quả. |
| Lời có giọng riêng: phương ngữ, cách nói của trẻ nhỏ, câu sai ngữ pháp đáng yêu | Trực tiếp | Tường thuật sẽ làm mất chất riêng đó. |
| Lời khuyên hay bài học mà bạn muốn người nghe nhớ | Trực tiếp, rồi nhắc lại bằng lời của bạn | Lặp lại hai lần với hai hình thức giúp người nghe nhớ lâu. |
| Lời của chính bạn trong câu chuyện | Thường là gián tiếp | Giữ sự chú ý vào nhân vật kia, không vào bạn. |
Nguyên tắc chung: mỗi giai thoại chỉ nên có một đến hai câu trực tiếp. Nhiều hơn thế, câu chuyện biến thành một vở kịch nhỏ và bạn phải đổi giọng liên tục, rất khó làm tốt bằng ngôn ngữ thứ hai.
Báo hiệu cho người nghe biết bạn đang trích lời
Dùng động từ dẫn trước câu trích. Trong bài nói, người nghe không thấy dấu ngoặc kép. Vì vậy nên đặt động từ dẫn trước: And then she said, “…”, He looked at me and asked, “…”. Đặt said sau câu trích, kiểu trên báo, dễ làm người nghe tưởng câu đó là lời của bạn.
Ngắt một nhịp trước và sau câu trích. Một khoảng lặng ngắn trước khi trích và sau khi trích hoạt động như dấu ngoặc kép bằng âm thanh. Đây là kỹ thuật đơn giản nhất mà hiệu quả nhất.
Đổi giọng nhẹ, không đóng kịch. Hơi đổi cao độ hoặc tốc độ khi trích là đủ. Bắt chước giọng nước ngoài hay giọng người già một cách lố có thể gây cười không đúng chỗ, thậm chí làm phật lòng người nghe.
Dùng cụm quote nhẹ nhàng khi cần trang trọng. Trong bài nói trang trọng, có thể dùng In her words, … hoặc As he put it, …. Hai cụm này báo hiệu câu trích mà không cần đổi giọng. Cụm quote, unquote có tồn tại nhưng nghe khá cứng, thường dùng khi muốn giữ khoảng cách với câu được trích.
Quay lại giọng kể bằng một từ nối. Sau câu trích, dùng So, And, Of course, That's when… để người nghe biết bạn đã quay về lời của mình: “Now I want to stay for three weeks.” And he did.
Ngữ điệu và nhịp khi chuyển giữa hai kiểu câu
Câu gián tiếp khi nói thường đi nhanh và đều, vì nó mang thông tin. Câu trực tiếp nên chậm lại, rõ từng từ, vì nó là điểm nhấn. Nếu bạn nói cả hai cùng một tốc độ, người nghe sẽ không cảm nhận được chỗ nào quan trọng.
Với câu gián tiếp, chú ý nối âm ở các cụm hay dùng: told him that, asked me if, said she was. Người bản ngữ nói that ở đây rất nhẹ, gần như chỉ còn một âm yếu, hoặc bỏ hẳn. Bạn không cần bắt chước hoàn toàn, nhưng đừng nhấn mạnh that như một từ quan trọng, vì nó làm câu nghe như đọc chính tả.
Với câu hỏi được tường thuật, ngữ điệu là ngữ điệu câu kể, xuống giọng ở cuối: She asked me where I was from. Người học Việt Nam hay lên giọng ở cuối vì nhớ đây là câu hỏi, khiến người nghe tưởng bạn đang hỏi họ. Ngược lại, khi trích nguyên văn một câu hỏi Có/Không, bạn lên giọng như câu hỏi thật: He asked, “Is this your first time here?”
Cách luyện hiệu quả là đọc to giai thoại của bạn, ghi âm, rồi nghe lại chỉ để kiểm hai thứ: có khoảng lặng quanh câu trích không, và câu hỏi gián tiếp có xuống giọng không. Sửa hai điểm này thường làm bài kể khác hẳn.
Sửa một bài kể toàn lời thoại thành bài kể có nhịp
Ví dụ giả định, bản nháp đầu của một sinh viên kể về buổi phỏng vấn xin việc làm thêm: The manager said, “Sit down, please.” I said, “Thank you.” She said, “Why do you want this job?” I said, “Because I like talking to customers.” She said, “Can you work on weekends?” I said, “Yes, I can.” Then she said, “You're too quiet for this job, but I like your honesty. Start on Monday.” Bản này đúng ngữ pháp, nhưng bảy lượt lời đều dùng said, và câu đáng nhớ nhất bị chìm giữa những câu xã giao.
Bản sửa: The manager asked me why I wanted the job, and I told her I liked talking to customers. She wanted to know if I could work on weekends, and I said I could. Then she looked at me for a moment and said, “You're too quiet for this job, but I like your honesty. Start on Monday.” Lời chào và lời cảm ơn bị bỏ. Hai câu hỏi và hai câu trả lời được tường thuật, lùi thì đầy đủ: do you want thành I wanted, like thành liked, can you thành I could. Chỉ câu cuối được giữ nguyên văn, và cụm looked at me for a moment tạo một khoảng dừng tự nhiên ngay trước nó.
Bản sửa ngắn hơn khoảng một phần ba nhưng có điểm nhấn rõ. Khi đọc to, bạn sẽ thấy giọng tự nhiên chậm lại ở câu cuối mà không cần cố gắng. Đó là lợi ích của việc để câu gián tiếp làm nền.
Lỗi hay gặp khi kể chuyện trong bài nói
Các lỗi dưới đây gặp ở cả người học khá, vì chúng nằm ở cách tổ chức chứ không chỉ ở ngữ pháp:
- Không đổi đại từ khi tường thuật: My grandmother said I want to read… làm người nghe không rõ ai muốn đọc. Nếu tường thuật thì phải là she wanted to read; nếu muốn giữ I thì phải là câu trích có ngắt nghỉ rõ.
- Trộn hai kiểu trong một câu: He asked me where is the market. Đây không phải trực tiếp cũng không phải gián tiếp. Chọn một: He asked me where the market was hoặc He asked, “Where is the market?”
- Lặp said cho mọi lời thoại. Thay bằng asked, told, explained, replied, hoặc gom bớt lời thoại vào câu kể.
- Trích quá nhiều câu dài. Câu trích dài hơn hai mươi từ rất khó nói tự nhiên và người nghe khó theo; rút gọn hoặc chuyển sang gián tiếp.
- Bỏ phần nối sang ý chính, khiến giai thoại đứng lửng lơ. Luôn có một câu chuyển như That's why… hoặc It made me think about….
- Kể chuyện về người thật có thể nhận ra mà chưa hỏi ý họ, nhất là khi chuyện liên quan tới điều riêng tư. Đổi tên hoặc làm mờ chi tiết là cách an toàn.
Một bài nói không cần câu chuyện dài. Một giai thoại bốn mươi lăm giây, một câu trích đắt giá và một câu nối rõ ràng đã đủ để người nghe nhớ bạn hơn phần lớn những bài chỉ có số liệu và gạch đầu dòng.
Câu hỏi thường gặp
Trong bài nói có nên dùng câu trực tiếp không, hay luôn dùng gián tiếp cho an toàn?
Nên dùng, nhưng tiết chế. Một hoặc hai câu trực tiếp ở điểm nhấn làm câu chuyện sống động hơn hẳn. Phần thông tin nền nên tường thuật cho gọn. Dùng toàn gián tiếp không sai, nhưng câu chuyện dễ phẳng và người nghe khó nhớ.
Khi trích nguyên văn trong bài nói thì có cần lùi thì không?
Không. Lời trích trực tiếp giữ nguyên thì, đại từ và trạng từ như người kia đã nói. Chỉ câu tường thuật gián tiếp mới đổi thì và đổi đại từ. Vì vậy hãy làm rõ bằng động từ dẫn và ngắt nghỉ để người nghe biết bạn đang trích.
Có nên bắt chước giọng nhân vật khi trích lời không?
Đổi giọng nhẹ là đủ, chẳng hạn chậm lại hoặc thay cao độ một chút. Bắt chước giọng địa phương hay giọng nước ngoài một cách lố có thể gây hiểu lầm hoặc làm người nghe khó chịu. Trong bài nói trang trọng, cụm như In her words giúp báo hiệu câu trích mà không cần đổi giọng.
Kể lại câu hỏi của ai đó trong bài nói thì lên giọng hay xuống giọng?
Nếu tường thuật gián tiếp, ví dụ She asked me where I was from, thì xuống giọng như câu kể. Nếu trích nguyên văn một câu hỏi Có/Không, ví dụ He asked, Is this your first time here, thì lên giọng như câu hỏi thật. Lẫn hai cách này dễ khiến người nghe tưởng bạn đang hỏi họ.
Giai thoại mở đầu bài nói nên dài bao lâu?
Với bài nói từ năm đến mười phút, giai thoại mở đầu thường chỉ nên khoảng ba mươi giây đến một phút. Mục tiêu là dẫn vào chủ đề, không phải kể trọn một câu chuyện. Nếu dài hơn, hãy chuyển thêm lời thoại sang gián tiếp hoặc cắt chi tiết không phục vụ ý chính.
Có được kể chuyện bịa trong bài thuyết trình không?
Nếu là chuyện tưởng tượng hoặc gộp từ nhiều trải nghiệm, nên nói rõ, chẳng hạn bằng cụm Imagine this hay Let me tell you a story about a student, thay vì trình bày như chuyện có thật. Người nghe chấp nhận chuyện giả định, nhưng sẽ mất niềm tin nếu phát hiện chuyện bịa được kể như thật.