Câu hỏi gián tiếp trong tiếng Anh không đảo ngữ: chủ ngữ đứng trước động từ như một câu kể, và các trợ động từ do, does, did dùng để hỏi phải bỏ đi. Vì vậy He asked where was I là sai; câu đúng là He asked where I was. Quy tắc này áp dụng cả cho câu kể lại (He asked…, She wanted to know…) lẫn câu hỏi lịch sự (Could you tell me…, Do you know…).
Đây là lỗi bền nhất của người Việt khi học câu gián tiếp, vì nó đi ngược với điều vừa được luyện kỹ ở phần câu hỏi trực tiếp. Bài này giải thích lý do ngữ pháp, chia lỗi theo từng loại động từ, nói về loại câu hỏi mà từ để hỏi chính là chủ ngữ, và đưa ra cách tự kiểm ba bước. Mọi câu tiếng Anh trong bài là ví dụ tự soạn.
Vì sao câu hỏi gián tiếp không còn đảo ngữ
Trong tiếng Anh, đảo ngữ là tín hiệu cho người nghe biết "đây là câu hỏi". You are tired là câu kể; Are you tired? là câu hỏi, chỉ khác ở chỗ động từ be chạy lên trước chủ ngữ. Với động từ thường, tiếng Anh mượn do, does, did để có thứ đảo lên: You live here thành Do you live here?
Khi kể lại, câu hỏi ấy không còn là câu hỏi độc lập nữa. Nó trở thành một mệnh đề danh từ làm tân ngữ cho asked, wondered, wanted to know. Cả câu lớn She asked where I lived là một câu kể: nó báo cho người nghe một sự việc đã xảy ra, đó là cô ấy đã hỏi. Tín hiệu "đây là câu hỏi" giờ đã được động từ asked đảm nhận, nên đảo ngữ trở nên thừa và bị bỏ.
Hiểu theo cách này, bạn sẽ thấy vì sao do, does, did cũng biến mất: chúng chỉ sinh ra để phục vụ đảo ngữ. Không còn đảo ngữ thì không còn lý do để chúng có mặt, và thì của câu quay về động từ chính. "What does she want?" thành He asked what she wanted, không phải what she did want hay what did she want.
Một điều thú vị: trật tự từ của câu hỏi gián tiếp tiếng Anh lại rất giống câu hỏi tiếng Việt. "Cô ấy muốn gì" và "anh ấy hỏi cô ấy muốn gì" có cùng thứ tự chủ ngữ – động từ – từ để hỏi (chỉ khác vị trí từ để hỏi). Người Việt có sẵn lợi thế này; vấn đề chỉ là thói quen đảo ngữ mới học lấn át cảm giác tự nhiên đó.
Lỗi giữ do, does, did và cách sửa
Đây là dạng lỗi chiếm số đông, vì phần lớn câu hỏi hằng ngày dùng động từ thường. Bảng dưới đặt câu gốc, câu sai hay gặp và câu đúng cạnh nhau. Các câu gián tiếp đều theo giả định kể lại vào lúc khác, nên đã lùi thì.
| Câu hỏi trực tiếp | Câu sai hay gặp | Câu gián tiếp đúng |
|---|---|---|
| "Where do you work?" | She asked me where did I work. | She asked me where I worked. |
| "What does your brother study?" | He asked what did my brother study. | He asked what my brother studied. |
| "When did the train leave?" | They asked when did the train leave. | They asked when the train had left. |
| "Do you like spicy food?" | The waiter asked if did I like spicy food. | The waiter asked if I liked spicy food. |
| "Why don't you call her?" | He asked why didn't I call her. | He asked why I didn't call her. |
| "How often does she swim?" | I asked how often did she swim. | I asked how often she swam. |
Để ý dòng thứ năm: câu hỏi phủ định giữ lại did not, vì ở đây did không chỉ phục vụ đảo ngữ mà còn mang nghĩa phủ định. Câu đúng là He asked why I didn't call her, với didn't đứng sau chủ ngữ. Dòng thứ ba có thể viết when the train left nếu mốc thời gian đã rõ; cả hai cách đều được chấp nhận, quá khứ hoàn thành chỉ làm rõ hơn thứ tự trước sau.
Một lỗi lai cũng hay gặp là bỏ đảo ngữ nhưng vẫn giữ did: She asked where I did work. Câu này nghe như đang nhấn mạnh, không phải cách kể lại bình thường. Did chỉ đứng trong câu gián tiếp khi mang nghĩa phủ định hoặc nhấn mạnh có chủ ý.
Lỗi đảo be, động từ khuyết thiếu và have
Với be, can, could, will, would, should, must, have trong thì hoàn thành, câu hỏi trực tiếp không cần do mà đảo thẳng các động từ này. Khi kể lại, bạn chỉ cần đưa chúng về sau chủ ngữ và lùi thì nếu cần.
"Where is the post office?" thành The tourist asked where the post office was, không phải asked where was the post office. "Can you speak Japanese?" thành She asked if I could speak Japanese, không phải if could I speak. "Have you finished your homework?" thành Mom asked if I had finished my homework, không phải if had I finished. "Will they arrive on time?" thành He wondered whether they would arrive on time.
Có một kiểu câu riêng gây tranh cãi nhỏ: câu hỏi với be và một từ để hỏi làm bổ ngữ, như "What is the problem?" hay "Who is that woman?" Dạng chuẩn trong văn viết là He asked what the problem was và She asked who that woman was. Trong lời nói tự nhiên, người bản ngữ đôi khi nói asked what was the problem, nhất là khi chủ ngữ dài như what was the reason for the delay. Bạn có thể gặp cách này trong phim hay hội thoại, nhưng trong bài tập và bài viết, hãy giữ chủ ngữ trước be.
Lưu ý thêm với câu hỏi có be ở thì tiếp diễn: "What are you doing?" thành She asked what I was doing. Người học hay viết what was I doing vì quen nhịp của câu hỏi trực tiếp. Hãy tách cụm "was doing" ra và đặt cả cụm sau chủ ngữ.
Khi từ để hỏi chính là chủ ngữ: không có gì để đảo
Không phải câu hỏi nào cũng có đảo ngữ. Khi từ để hỏi (who, what, which + danh từ) là chủ ngữ của câu, câu hỏi trực tiếp đã có trật tự chủ ngữ – động từ sẵn: "Who called?", "What happened?", "Which bus goes to the airport?" Không có do, không có đảo ngữ.
Kể lại những câu này rất đơn giản: giữ nguyên trật tự, chỉ lùi thì. She asked who had called. He wanted to know what had happened. The passenger asked which bus went to the airport. Ở câu cuối, nếu xe buýt vẫn chạy tuyến đó lúc kể thì which bus goes to the airport cũng được chấp nhận.
Lỗi ở nhóm này thường là lỗi sửa quá tay. Người học vừa thuộc quy tắc "đưa chủ ngữ lên trước" nên cố tìm một chủ ngữ để đưa lên, và viết He asked what it had happened, thêm một chữ it thừa. Hoặc với "Who broke the window?" lại viết She asked who the window had broken, làm đảo lộn nghĩa thành "cửa sổ làm vỡ ai". Câu đúng là She asked who had broken the window.
Cách phân biệt: hãy thử trả lời câu hỏi. Nếu câu trả lời thay đúng vào vị trí từ để hỏi ở đầu câu (Who called? — Lan called), từ để hỏi là chủ ngữ, giữ nguyên trật tự. Nếu câu trả lời nằm ở sau động từ (Who did you call? — I called Lan), từ để hỏi là tân ngữ, câu trực tiếp có did, và câu gián tiếp phải bỏ did, đưa chủ ngữ lên: He asked who I had called.
Câu hỏi lịch sự Could you tell me, Do you know: cùng một bẫy
Đây cũng là câu hỏi gián tiếp. Khi hỏi đường, hỏi giờ, hỏi thông tin một cách lịch sự, tiếng Anh hay bọc câu hỏi trong một câu mở đầu: Could you tell me…, Do you know…, I was wondering…, Would you mind telling me… Phần phía sau là câu hỏi gián tiếp, nên cũng không đảo ngữ.
Câu sai hay gặp. Could you tell me where is the bank? và Do you know what time does the shop open? Câu đúng: Could you tell me where the bank is? và Do you know what time the shop opens?
Không lùi thì. Khác câu kể lại, ở đây bạn đang hỏi ngay bây giờ, nên động từ trong phần câu hỏi giữ thì hiện tại. Viết Could you tell me where the bank was sẽ làm người nghe hiểu là ngân hàng đã không còn ở đó. Could trong Could you tell me là dạng lịch sự, không phải dấu hiệu lùi thì.
Giữ dấu chấm hỏi. Vì câu ngoài cùng là câu hỏi (Could you…? Do you know…?), dấu chấm hỏi ở cuối là đúng. Ngược lại, I was wondering if you could help me là câu kể dùng để nhờ vả, kết thúc bằng dấu chấm.
Câu hỏi Có/Không cũng cần if hoặc whether. "Is there a pharmacy near here?" thành Do you know if there is a pharmacy near here? Không viết Do you know is there a pharmacy.
Cách tự kiểm ba bước cho mọi câu hỏi gián tiếp
Thay vì nhớ từng loại câu, bạn có thể áp một quy trình chung. Ba bước dưới đây làm được trong đầu khi nói, và làm chậm hơn trên giấy khi viết.
- Tìm điểm nối. Gạch chân từ để hỏi (what, where, when, why, how, who, which) hoặc nếu là câu hỏi Có/Không thì thêm if hoặc whether vào đúng chỗ. Đây là ranh giới giữa phần mở (He asked, Could you tell me) và phần câu hỏi được kể.
- Viết phần sau điểm nối như một câu kể. Đọc riêng phần đó: nó phải là một câu kể bình thường, chủ ngữ trước, động từ sau. Nếu thấy is, are, can, will, have đứng trước chủ ngữ, kéo nó ra sau. Nếu thấy do, does, did không mang nghĩa phủ định, xoá đi và chia lại động từ chính.
- Chỉnh thì và dấu câu. Nếu phần mở ở quá khứ (asked, wanted to know) và nội dung đã qua, lùi thì một bậc. Nếu phần mở là câu hỏi lịch sự ở hiện tại, giữ nguyên thì. Kết thúc bằng dấu chấm nếu câu ngoài là câu kể, dấu hỏi nếu câu ngoài là câu hỏi.
Ví dụ áp dụng: "How much does this bag cost?" Bước một: điểm nối là how much. Bước hai: phần sau thành this bag costs. Bước ba: kể lại hôm sau thì She asked how much that bag cost; hỏi lịch sự tại cửa hàng thì Could you tell me how much this bag costs? Lưu ý cost là động từ bất quy tắc, quá khứ vẫn là cost.
Khi đã quen, ba bước gộp lại thành một phản xạ: sau từ để hỏi là câu kể. Câu thần chú ngắn này đáng dán lên bàn học hơn mọi bảng quy tắc dài.
Câu hỏi thường gặp
Người bản ngữ có bao giờ nói asked where was I không?
Trong lời nói thân mật ở một số vùng, nhất là tiếng Anh Ireland và lời nói nhanh, bạn có thể nghe kiểu giữ đảo ngữ sau asked. Tuy vậy đây không phải dạng chuẩn trong văn viết, trong sách ngữ pháp hay bài tập. Khi viết và khi làm bài, bạn nên giữ chủ ngữ trước động từ.
Câu hỏi gián tiếp có dùng whom không?
Có thể. Câu Whom did you meet? trong văn trang trọng có thể kể lại thành She asked whom I had met. Tuy vậy trong tiếng Anh hiện đại, who được dùng rộng rãi cho cả vị trí tân ngữ, nên She asked who I had met là cách tự nhiên và được chấp nhận rộng rãi.
Vì sao câu hỏi phủ định gián tiếp vẫn giữ didn't?
Vì trong câu phủ định, did not mang nghĩa phủ định chứ không chỉ để tạo đảo ngữ. Bỏ nó đi sẽ mất nghĩa. Câu Why didn't you come? kể lại thành He asked why I hadn't come hoặc why I didn't come, trợ động từ phủ định đứng sau chủ ngữ.
Sau wonder và want to know có cùng quy tắc không?
Có. Mọi động từ dẫn câu hỏi như ask, wonder, want to know, inquire, không biết (don't know), không chắc (I'm not sure) đều theo sau bởi câu hỏi gián tiếp không đảo ngữ. Ví dụ I'm not sure where she lives, He wondered why the shop was closed.
Câu hỏi đuôi kể lại thế nào để không bị lỗi đảo ngữ?
Câu hỏi đuôi thường kể lại như câu hỏi Có/Không, dùng if hoặc whether rồi bỏ phần đuôi. Ví dụ You are new here, aren't you? có thể kể lại thành She asked if I was new there. Nếu muốn giữ sắc thái người hỏi gần như đã biết, có thể viết She wanted to make sure that I was new there.
Có cách nào luyện cho hết lỗi đảo ngữ không?
Cách hiệu quả là luyện câu hỏi lịch sự vì chúng dùng hằng ngày. Mỗi lần định hỏi một câu tiếng Anh, hãy thử nói lại bằng Could you tell me hoặc Do you know. Sau vài tuần, phản xạ đặt chủ ngữ trước động từ sau từ để hỏi sẽ hình thành và lan sang câu kể lại.